Một số điểm mới của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo

Đổi mới tư duy, xác lập vị thế trung tâm của doanh nghiệp

Một trong những điểm mới nổi bật của Luật là việc định vị doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống ĐMST quốc gia. Lần đầu tiên, ĐMST được chính thức đưa vào Luật và đặt ngang hàng với khoa học và công nghệ, thể hiện bước chuyển căn bản trong nhận thức và tư duy phát triển. Nếu như trước đây, hoạt động KHCN chủ yếu dựa vào khu vực công lập, thì nay doanh nghiệp được xác định là chủ thể chính trong việc phát hiện nhu cầu thị trường, đặt hàng nghiên cứu, thương mại hóa kết quả và tạo ra giá trị gia tăng.

Luật quy định rõ Nhà nước có trách nhiệm tạo lập môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu, phát triển, đổi mới công nghệ, đổi mới mô hình kinh doanh đồng thời thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức trung gian. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ, vận hành theo cơ chế thị trường.

Đổi mới cơ chế tài chính, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”

Theo ông Nguyễn Xuân Khôi, Chuyên viên cao cấp Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong phương thức quản lý nhà nước, từ mô hình “tiền kiểm” nặng về thủ tục sang “hậu kiểm” dựa trên kết quả và hiệu quả đầu ra. Thay vì kiểm soát chặt chẽ quy trình, đầu vào và hồ sơ hành chính, Luật cho phép tổ chức, cá nhân chủ động hơn trong triển khai nhiệm vụ, đồng thời tăng cường đánh giá sau khi kết thúc nhiệm vụ trên cơ sở sản phẩm, tác động và hiệu quả thực tế.

Cách tiếp cận này phù hợp với đặc thù của hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, một lĩnh vực luôn tiềm ẩn rủi ro và không thể đảm bảo thành công tuyệt đối. Việc chấp nhận rủi ro có kiểm soát sẽ góp phần khuyến khích sáng tạo, giải phóng tư duy và tạo động lực cho các nhà khoa học, doanh nghiệp mạnh dạn theo đuổi các ý tưởng mới.

Luật mới đưa ra cơ chế tài chính linh hoạt, thông thoáng hơn, coi đây là khâu đột phá để thúc đẩy KHCN&ĐMST. Theo đó, nhiều nhiệm vụ được áp dụng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng, mở rộng các nội dung chi được phép và giảm đáng kể các thủ tục thanh, quyết toán phức tạp.

Đặc biệt, theo ông Khôi, Luật quy định rõ việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học. Trong trường hợp đã tuân thủ đúng quy trình, quy định nhưng kết quả không đạt mục tiêu dự kiến do nguyên nhân khách quan, tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ được loại trừ trách nhiệm hành chính, miễn trách nhiệm dân sự và không phải hoàn trả kinh phí đã sử dụng. Đây là điểm mới có ý nghĩa rất lớn, tháo gỡ tâm lý e ngại, sợ sai vốn tồn tại nhiều năm trong giới nghiên cứu.

Tăng cường tự chủ cho các viện, trường và tổ chức KHCN, lấy thị trường và sản phẩm làm định hướng nghiên cứu

Luật KHCN&ĐMST năm 2025 tiếp tục mở rộng quyền tự chủ cho các viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học và công nghệ công lập. Các đơn vị này được chủ động hơn trong tổ chức bộ máy, sử dụng nhân lực, quản lý tài chính và hợp tác quốc tế; đồng thời được phép tham gia liên doanh, liên kết, góp vốn hoặc thành lập doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Cách tiếp cận này góp phần gắn hoạt động nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn, rút ngắn khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường, từng bước hình thành các tổ chức KHCN hoạt động theo cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm, có năng lực cạnh tranh cao.

Một điểm đổi mới quan trọng khác là định hướng nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thị trường, lấy sản phẩm và hiệu quả ứng dụng làm thước đo. Luật đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ kết quả nghiên cứu có nguồn ngân sách nhà nước được thương mại hóa hoặc ứng dụng thực tế đạt ít nhất 40%. Điều này cho thấy quyết tâm khắc phục tình trạng nghiên cứu xong để “cất ngăn kéo”, lãng phí nguồn lực xã hội.

Các chương trình, nhiệm vụ KHCN&ĐMST được thiết kế theo hướng gắn với chuỗi giá trị, cụm nhiệm vụ, bảo đảm tính liên kết và khả năng ứng dụng cao. Nhà nước đóng vai trò “bà đỡ”, định hướng và hỗ trợ, thay vì can thiệp sâu vào hoạt động chuyên môn.

Hoàn thiện chính sách thuế và đãi ngộ nhân lực KHCN

Luật cũng bổ sung nhiều chính sách ưu đãi về thuế và thu nhập nhằm thu hút, giữ chân nhân lực chất lượng cao. Theo đó, một số khoản thu nhập từ hoạt động KHCN&ĐMST được miễn thuế thu nhập cá nhân, như thu nhập từ tiền lương, tiền công khi thực hiện nhiệm vụ KHCN; thu nhập từ quyền tác giả khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa; thu nhập của nhà đầu tư cá nhân, chuyên gia làm việc cho dự án khởi nghiệp sáng tạo.

Những quy định này thể hiện quan điểm coi con người là trung tâm của hệ sinh thái ĐMST, đồng thời tạo động lực để các nhà khoa học, chuyên gia và nhà đầu tư yên tâm cống hiến lâu dài.

Định hướng làm chủ công nghệ chiến lược

Cũng theo ông Khôi, một điểm mới trong Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, đó là xác lập định hướng chuyển từ quốc gia chủ yếu sử dụng công nghệ sang làm chủ các công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, công nghệ nền tảng. Đây là bước đi phù hợp với yêu cầu bảo đảm tự chủ, nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu của nền kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt.

Việc đầu tư hình thành các trung tâm nghiên cứu, trung tâm ĐMST, trong đó có trung tâm siêu tính toán quốc gia, cho thấy quyết tâm xây dựng hạ tầng KHCN hiện đại, tiệm cận trình độ khu vực và quốc tế.

Đặc biệt, Luật lần đầu tiên quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong hoạt động KHCN&ĐMST. Đây là công cụ quan trọng để thử nghiệm các công nghệ, mô hình, sản phẩm mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện xác định, trước khi áp dụng rộng rãi. Cơ chế này giúp giảm rủi ro pháp lý, khuyến khích sáng tạo, đồng thời vẫn bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước.

“Với hàng loạt điểm mới mang tính đột phá, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 không chỉ hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động KHCN&ĐMST, mà còn mở ra không gian phát triển mới, tạo động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo. Vấn đề quan trọng đặt ra hiện nay là tổ chức triển khai Luật một cách đồng bộ, hiệu quả, để các chính sách thực sự đi vào cuộc sống, phát huy vai trò của KHCN&ĐMST trong sự nghiệp phát triển đất nước”, ông Khôi khẳng định.