Nghệ An: Bảo vệ và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước

Địa phương sở hữu hệ thống đất ngập nước đa dạng

Nghệ An là tỉnh có điều kiện tự nhiên phong phú với hệ thống sông ngòi dày đặc, đường bờ biển dài hơn 82 km. Toàn tỉnh hiện có 1.061 hồ, đập thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp, 21 công trình thủy điện cùng 6 cửa sông lớn đổ ra biển, tạo nên mạng lưới đất ngập nước đa dạng, phong phú mà không phải địa phương nào cũng có được.

Theo định nghĩa, đất ngập nước bao gồm các vùng đầm lầy, đầm lầy than bùn, vùng nước tự nhiên hoặc nhân tạo, ngập nước thường xuyên hoặc theo mùa; các thủy vực nước đứng hoặc nước chảy, nước ngọt, nước lợ hay nước mặn, kể cả những vùng biển có độ sâu không quá 6 mét khi triều thấp. Những hệ sinh thái này đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với đời sống con người và môi trường tự nhiên.

Dù ở trạng thái tự nhiên hay nhân tạo, các vùng đất ngập nước đều có vai trò tương đồng, đó là cung cấp nguồn nước, lương thực, thủy sản, nhiên liệu sinh học, là nơi lưu trữ các nguồn gen quý hiếm và phục vụ các hoạt động vui chơi, giải trí, du lịch sinh thái.

Đất ngập nước được xem là một trong những hệ sinh thái có năng suất sinh học cao nhất, góp phần quan trọng vào sản lượng khai thác thủy sản, sản xuất lúa gạo và phát triển nông nghiệp thông qua hệ thống tưới tiêu, tiêu thoát nước, chống hạn và chống ngập úng. Đặc biệt, đây còn là môi trường sống không thể thiếu của nhiều loài chim nước, chim di cư, góp phần duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Trường Thành, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Nghệ An cho biết: “Các vùng ven biển, cửa sông có vai trò rất quan trọng trong việc chống sóng, chống sạt lở, xâm nhập mặn. Trong khi đó, hệ thống hồ đập không chỉ phục vụ tưới tiêu mà còn góp phần phát triển kinh tế tổng hợp, du lịch sinh thái. Điển hình như đập Vệ Vừng vừa phát triển du lịch sinh thái, vừa là ốc đảo cho đàn cò trú ngụ lại vừa cung cấp nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp”.

Nghệ An hiện sở hữu nhiều hệ sinh thái đất ngập nước quý giá như hạ lưu sông Lam, các cửa sông Lạch Quèn, Lạch Vạn hay những cánh rừng ngập mặn xanh mướt tại vùng cửa biển thuộc các huyện cũ Nghi Lộc, Diễn Châu hay rừng bần tại phường Trường Vinh. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, các vùng đất ngập nước này đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ suy thoái.

Ô nhiễm rác thải nhựa, việc lạm dụng hóa chất trong nuôi trồng thủy sản, xả thải chưa qua xử lý, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh đang làm thu hẹp diện tích các “túi lọc tự nhiên”. Khi đất ngập nước bị suy thoái, địa phương không chỉ mất đi “tấm lá chắn” bảo vệ trước thiên tai mà còn đối mặt với nguy cơ xâm nhập mặn, suy giảm nguồn lợi thủy hải sản và gia tăng rủi ro lũ lụt.

Nhiều giải pháp bảo vệ và sử dụng bền vững được đặt ra

Trước thực trạng đó, Nghệ An đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo vệ diện tích đất ngập nước hiện có. Trong đó, công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng được xác định là giải pháp tiên phong.

Những năm gần đây, hoạt động tuyên truyền không còn dừng lại ở các khẩu hiệu khô khan mà tập trung giúp người dân hiểu rõ: Bảo vệ đất ngập nước chính là bảo vệ sự sống, bảo vệ sinh kế và gìn giữ di sản thiên nhiên cho các thế hệ mai sau. Ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đã đẩy mạnh truyền thông qua mạng xã hội, hệ thống phát thanh cơ sở và các buổi sinh hoạt cộng đồng tại các xã, xóm ven sông, ven biển nhằm tạo sự thay đổi từ nhận thức đến hành động.

"Hiện nay, nhiều công trình thủy lợi được xây dựng từ lâu hiện đã xuống cấp, cần được đầu tư nâng cấp, sửa chữa để đảm bảo sản xuất và đời sống dân sinh. Các hồ chứa ven sông, ven biển cũng được định hướng phát triển theo thế mạnh từng khu vực: nơi phù hợp nuôi trồng thủy sản sẽ tập trung đầu tư thủy sản sạch; khu vực có tiềm năng sẽ phát triển du lịch sinh thái hoặc năng lượng mặt trời; đồng thời đa dạng hóa các mô hình sinh thái rừng ngập mặn nhằm phát huy tối đa lợi thế tự nhiên", Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Nghệ An cho biết.

Song song với các giải pháp từ chính quyền, ý thức của mỗi người dân đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ đất ngập nước. Người dân cần thay đổi thói quen sinh hoạt, giữ gìn môi trường trong sạch, tuyệt đối không vứt túi nilon, chai nhựa xuống sông, kênh mương, cửa biển; sử dụng nước tiết kiệm, hạn chế nước thải sinh hoạt và ưu tiên các sản phẩm tẩy rửa sinh học.

Trong sản xuất, cần đẩy mạnh chuyển đổi sang các mô hình bền vững. Các hộ nuôi trồng thủy sản vùng cửa sông cần hạn chế tối đa việc sử dụng kháng sinh, hóa chất độc hại; bởi việc xả thải trực tiếp ra môi trường không chỉ gây ô nhiễm mà còn ảnh hưởng rất lớn đến môi trường sống cũng như sản xuất về sau.

Bảo vệ và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Khi mỗi người dân nâng cao ý thức, thay đổi hành vi và sản xuất theo hướng thân thiện với môi trường, các vùng đất ngập nước của Nghệ An sẽ tiếp tục phát huy vai trò là “lá phổi xanh”, góp phần bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao chất lượng cuộc sống cho hôm nay và mai sau.