Tâm thế mới, quyết tâm mới

Đại hội XIV của Đảng đã chỉ rõ thế giới biến động sâu sắc, nhanh và khó lường. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, xung đột cục bộ, khủng hoảng năng lượng, lương thực, biến đổi khí hậu,… tác động mạnh đến mọi quốc gia. Kinh tế toàn cầu phục hồi chậm và không đồng đều, xu hướng bảo hộ, tái cấu trúc chuỗi cung ứng, chuyển dịch sản xuất đang định hình lại trật tự kinh tế thế giới.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã và đang tham gia sâu rộng vào mạng lưới các Hiệp định Thương mại tự do thế hệ mới, mở ra không gian phát triển rộng lớn nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao về năng lực cạnh tranh.

Điểm đáng chú ý là Đại hội XIV khẳng định mục tiêu tăng trưởng hai con số trở lên. Nhấn mạnh yêu cầu “đổi mới mô hình tăng trưởng”, “phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn”, “nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế”. Những định hướng đó, đã thể hiện rõ tầm nhìn đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển chất lượng cao, không chỉ dựa vào tăng trưởng số lượng.

Đi cùng với thời cơ, thách thức cũng ngày càng lớn: Khi năng suất lao động còn khoảng cách so với các nước phát triển; chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều; biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, đặc biệt tại các vùng trọng điểm nông nghiệp như Đồng bằng sông Cửu Long, Duyên hải miền Trung; quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa đặt ra bài toán về phát triển hài hòa giữa thành thị và nông thôn.

Trong một thời gian dài, tâm thế phổ biến của người nông dân là sản xuất dựa vào kinh nghiệm, phụ thuộc vào thiên nhiên và thị trường tự phát. Sản xuất xong mới tìm đầu ra; được mùa - mất giá; được giá - mất mùa. Vòng xoáy ấy không chỉ phản ánh hạn chế về điều kiện sản xuất, mà sâu xa hơn là hạn chế về tư duy kinh tế. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi căn bản. Thị trường không còn là không gian “tiêu thụ phần dư”, mà là yếu tố định hướng toàn bộ quá trình sản xuất. Tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, thương hiệu, logistics,… trở thành những điều kiện bắt buộc. Trong bối cảnh đó, người nông dân buộc phải chuyển mình, trước hết là chuyển từ tâm thế sản xuất sang tâm thế kinh tế với tư duy 4 tầng:

Tâm với đất - trách nhiệm sinh thái: Chuyển từ “khai thác” sang “nuôi dưỡng”, tôn trọng tự nhiên; sản xuất xanh, tuần hoàn và giữ đất, độ phì nhiêu tự nhiên của đất thế hệ sau.

Tâm với thị trường - trung thực và kỷ luật: Không sản xuất kinh doanh gian dối. Tôn trọng quy trình và tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc. Giữ chữ tín trong sản xuất, chế biến kinh doanh.

Tâm với tri thức - tinh thần học hỏi suốt đời: Không tự bằng lòng với kinh nghiệm. Sẵn sàng học và thay đổi hành vi trong công nghệ, chuyển đổi số. Đây là bước chuyển từ “làm theo thói quen” sang “làm theo hiểu biết”.

Tâm công dân - ý thức cộng đồng và quốc gia: Không sản xuất manh mún, gây hại. Tham gia hợp tác xã, chuỗi liên kết. Đây chính là bước chuyển từ “người làm ruộng” sang “chủ thể phát triển”.

Nếu “tâm” là bên trong, thì “thế” là nâng đỡ từ bên ngoài, gồm vị thế, cơ hội, công cụ và môi trường thể chế. Người nông dân không có “thế” thì khó vươn lên. Vì vậy:

Thế thị trường - được đặt trong chuỗi giá trị: Doanh nghiệp liên kết. Hợp đồng bao tiêu. Thương hiệu, chỉ dẫn địa lý và có trách nhiệm đầy đủ với người tiêu dùng. 

Thế công nghệ - được tiếp cận và làm chủ công cụ mới: Nông nghiệp số, trí tuệ nhân tạo - AI, cảm biến. Cơ giới hóa, tự động hóa. Thương mại điện tử.

Thế tổ chức - có chỗ dựa tập thể: Tổ hợp tác, hợp tác xã kiểu mới, câu lạc bộ nghề nghiệp và ngành hàng. Xây dựng mối liên kết “nông dân - doanh nghiệp - nhà khoa học - Nhà nước” thực chất.

Thế thể chế - được bảo vệ và trao quyền: Quyền sử dụng đất ổn định, linh hoạt; chính sách tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp; hỗ trợ chuyển đổi nghề, đào tạo nghề. Như vậy, nông dân không còn là “đối tượng hỗ trợ” mà là chủ thể được trao quyền.

Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ có “tâm” mà thiếu “thế”, người nông dân dễ rơi vào vòng xoáy của sản xuất nhỏ và thu nhập thấp. Ngược lại, nếu có “thế” mà thiếu “tâm”, sự phát triển sẽ mất cân đối, đánh đổi niềm tin thị trường và sự bền vững lâu dài. Chỉ khi “tâm” gặp “thế”, nội lực gặp ngoại lực, thì mới hình thành một lực vươn thực sự - đưa nông dân từ vị trí yếu thế trở thành trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới.

Hợp tác xã tổ chức, kiến tạo cho nông dân làm giàu

Trong nhận thức mới, Hợp tác xã (HTX) không còn là mô hình mang tính hành chính hay bao cấp, mà là một tổ chức kinh tế tập thể vận hành theo cơ chế thị trường, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho các thành viên.

Trước hết, HTX đóng vai trò như một “bà đỡ tổ chức” cho kinh tế hộ. Khi các hộ nông dân tham gia HTX, họ không còn đứng riêng lẻ mà trở thành một phần của một tổ chức quy mô, kế hoạch và có định hướng thị trường. Việc tổ chức sản xuất theo vùng, theo quy trình và tiêu chuẩn chung giúp giảm chi phí đầu vào, nâng cao chất lượng và tăng khả năng tiêu thụ sản phẩm.

Quan trọng hơn, HTX chính là cầu nối của chuỗi giá trị nông sản. Thay vì sản xuất rồi bán đứt cho thương lái, nông dân thông qua HTX có thể ký kết hợp đồng với doanh nghiệp, tham gia vào các khâu chế biến, tiêu thụ, qua đó gia tăng giá trị và ổn định đầu ra cho nông sản.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, HTX còn trở thành đầu mối tiếp nhận và lan tỏa công nghệ. Từ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, quản lý sản xuất bằng dữ liệu, đến kết nối thương mại điện tử, HTX giúp nông dân tiếp cận những công cụ mà nếu đứng riêng lẻ họ khó có thể thực hiện.

Không chỉ dừng ở vai trò kinh tế, HTX còn là trung tâm của các mối liên kết phát triển. Các mục tiêu như tăng thu nhập, giảm chi phí, hay xây dựng chuỗi liên kết giữa nông dân - HTX - doanh nghiệp chỉ có thể được triển khai hiệu quả khi có một chủ thể tổ chức ở giữa, và HTX chính là chủ thể đó.

Ở một bình diện rộng hơn, HTX còn góp phần tạo việc làm tại chỗ, giữ chân lao động trẻ, củng cố tính cộng đồng ở nông thôn. Trong bối cảnh nhiều vùng nông thôn đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số và di cư lao động, vai trò xã hội này càng trở nên quan trọng.

Đặc biệt, trong nền kinh tế thị trường đầy biến động, HTX còn là một “lá chắn mềm” bảo vệ nông dân - thông qua việc đại diện đàm phán, chia sẻ rủi ro và bảo vệ lợi ích tập thể. Dẫu vậy, HTX chỉ có thể phát huy vai trò nếu được đặt trong một hệ sinh thái phát triển đồng bộ và hài hòa về lợi ích của các tác nhân trong chuỗi giá trị.

Vì vậy, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, tạo điều kiện thuận lợi về tín dụng, đất đai và đào tạo nguồn nhân lực. Doanh nghiệp cần coi HTX là đối tác chiến lược trong xây dựng chuỗi giá trị. Các tổ chức Hội cần đóng vai trò dẫn dắt, nâng cao năng lực cho nông dân và HTX.

Về phía mình, các HTX phải đổi mới quản trị theo hướng minh bạch, chuyên nghiệp, thực chất, tránh hình thức. Nhưng quan trọng hơn cả vẫn là sự thay đổi từ chính người nông dân - với tư cách là thành viên, là chủ thể của quá trình này. Chỉ khi người nông dân thực sự tin tưởng, chủ động tham gia và gắn bó với HTX, thì mô hình này mới có thể phát triển bền vững trong một hình thức tổ chức mới.

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc đang mở ra những cơ hội lớn, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu chưa từng có đối với nông nghiệp, nông thôn và nông dân. Trong bối cảnh đó, sự chuyển đổi về tâm thế của người nông dân là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Điều kiện đủ chính là một hình thức tổ chức sản xuất phù hợp với kinh tế thị trường hiện đại - và đó chính là HTX.

Có thể nói, tâm thế của người nông dân và vai trò của HTX là hai mặt của một quá trình chuyển đổi thống nhất. Khi người nông dân thay đổi tư duy, sẵn sàng liên kết và hợp tác; khi HTX được tổ chức lại theo hướng hiện đại, hiệu quả và gắn với thị trường, thì nông nghiệp Việt Nam sẽ có đủ nền tảng để phát triển bền vững và cạnh tranh.

Điểm mấu chốt của giai đoạn hiện nay không nằm ở từng chuyển động riêng lẻ, mà ở sự cộng hưởng. Khi thể chế mở đường, thị trường dẫn dắt, công nghệ thúc đẩy, môi trường ràng buộc và con người chuyển động - một cấu trúc phát triển mới đang dần hình thành. Trong cấu trúc ấy, HTX không còn đứng bên ngoài và thích ứng thụ động, mà phải vươn lên trở thành chủ thể kiến tạo, người tập hợp, tổ chức và dẫn dắt nông dân làm giàu.

Hiện nay, yêu cầu đặt ra không chỉ là hỗ trợ nông dân “làm ăn tốt hơn”, mà là kiến tạo đồng thời cả “tâm” và “thế”: Bồi đắp hệ giá trị mới, đồng thời mở rộng không gian phát triển. Khi người nông dân mạnh về tâm, vững về thế, họ không chỉ làm ra nông sản, mà còn góp phần làm nên tầm vóc mới của quốc gia trong kỷ nguyên vươn mình.

Trong quá trình đó, vai trò của HTX cần được nhìn nhận ở tầm cao hơn. Không chỉ là tổ chức tập hợp, mà phải là lực lượng dẫn dắt, hỗ trợ nông dân nâng cao năng lực, tiếp cận tri thức và thích ứng với những chuyển động lớn từ các hoạt động và giữ vai trò nòng cốt, thống nhất hành động theo một phương châm ngắn gọn, dễ nhớ, dễ làm, dễ kiểm tra, đó là: “3 tăng - 3 giảm - 3 liên kết”.

Ba tăng là: Tăng thu nhập cho nông dân; tăng giá trị trên một đơn vị sản xuất; tăng tri thức và năng lực số cho người nông dân.

Ba giảm là: Giảm chi phí đầu vào; giảm rủi ro trước thị trường và thiên tai; giảm khâu trung gian để nông dân hưởng lợi xứng đáng hơn.

Và đặc biệt là ba liên kết: Liên kết nông dân với doanh nghiệp; liên kết với khoa học - công nghệ; liên kết theo chuỗi giá trị và thị trường.

Đây không phải khẩu hiệu chung chung, mà phải trở thành chỉ tiêu cụ thể trong từng chương trình, từng địa phương, từng HTX và từng hộ nông dân. Mỗi cấp Hội phải trả lời rõ: Đã tăng được gì, đã giảm được gì, đã liên kết được với ai?

Quan trọng hơn - HTX phải trở thành điểm đến cho nông dân tự tin hội nhập thị trường, đồng thời là “lá chắn” bảo vệ họ trước những rủi ro của biến đổi khí hậu, biến số thị trường và biến động của người tiêu dùng.

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc được nuôi dưỡng từ khát vọng của mỗi con người. Khát vọng của người nông dân là một phần quan trọng của khát vọng quốc gia. Khát vọng ấy không chỉ là làm giàu cho bản thân, mà còn góp phần xây dựng quê hương, bảo vệ biên cương, biển đảo, bảo vệ môi trường, văn hóa. Khi mỗi người nông dân thấy rõ vai trò của mình trong bức tranh lớn của đất nước, họ sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để đổi mới và sáng tạo.

Đại hội XIV của Đảng đã mở ra một tầm nhìn mới cho đất nước. Đại hội đại biểu Toàn quốc Hội Nông dân Việt Nam là dịp để cụ thể hóa tầm nhìn đó trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và xây dựng giai cấp nông dân vững mạnh. 

Từ những cánh đồng, trang trại, làng quê - nơi từng được coi là “hậu phương” - hôm nay đang trở thành “tiền tuyến” của đổi mới. Chính người nông dân, với trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng sẽ là những người viết tiếp câu chuyện vươn mình của dân tộc.