Tạo lập một nền tảng thể chế mới để tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo chuỗi giá trị

Nâng cao giá trị gia tăng, năng lực cạnh tranh trước những biến động thị trường

Phát biểu khai mạc Hội hội, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhấn mạnh: Phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp không chỉ là giải pháp mà là yêu cầu tất yếu để thực hiện mục tiêu phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh đồng thời hiện thực hóa tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Vì thế, Chính phủ đã giao Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Đây không đơn thuần là việc sửa đổi một văn bản quy phạm pháp luật mà còn là một bước hoàn thiện thể chế nhằm tạo động lực cho phát triển kinh tế nông nghiệp. Thúc đẩy các chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững, nâng cao giá trị gia tăng, năng lực cạnh tranh trước những biến động thị trường.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Võ Văn Hưng nhấn mạnh: Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả, sức cạnh tranh và tính bền vững.

Theo Thứ trưởng, các thị trường hiện nay không chỉ yêu cầu sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng mà còn đòi hỏi truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng, giảm phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh.

“Trong bối cảnh đó, cạnh tranh không còn là câu chuyện của từng hộ sản xuất hay từng doanh nghiệp (DN) riêng lẻ mà là cạnh tranh của cả chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu, chế biến, logistics đến tiêu thụ và xây dựng thương hiệu”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Đồng thời cho rằng, phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp không chỉ là một giải pháp, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để thực hiện mục tiêu phát triển nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh; Đồng thời hiện thực hóa định hướng chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Lãnh đạo Bộ NN&MT đánh giá, Nghị định 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp sau 6 năm triển khai đã tạo khuôn khổ pháp lý ban đầu cho hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nông sản.

Tuy nhiên, nhiều mô hình liên kết vẫn thiếu bền vững, quy mô nhỏ lẻ, tình trạng vi phạm cam kết hợp đồng còn xảy ra, năng lực của nhiều hợp tác xã (HTX) còn hạn chế và DN đầu tư vào nông nghiệp vẫn đối mặt với không ít rủi ro.

Từ thực tế đó, Thứ trưởng cho biết, dự thảo nghị định mới được xây dựng với quan điểm chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ sản xuất sang tư duy phát triển kinh tế nông nghiệp; từ hỗ trợ đơn lẻ sang kiến tạo hệ sinh thái liên kết chuỗi giá trị; từ liên kết ngắn hạn sang hợp tác dài hạn trên cơ sở hài hòa lợi ích và chia sẻ trách nhiệm giữa các chủ thể.

Đóng góp cho dự thảo Nghị định, ông Đỗ Tấn Sơn, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Tuyên Quang cho rằng, địa phương đang rất loay hoay về nguồn lực thực hiện, do đó dự thảo cần quy định rõ nguồn vốn thực hiện từ ngân sách địa phương, các chương trình mục tiêu quốc gia và các nguồn lực hợp pháp khác để tạo cơ sở pháp lý cho địa phương tham mưu, bố trí ngân sách và tổ chức thực hiện hiệu quả.

Chia sẻ về mô hình liên kết khép kín mà HTX Sản xuất và Thương mại Thủy sản Xuyên Việt đang triển khai, ông Lê Văn Việt - Chủ tịch HĐQT HTX đề nghị dự thảo nghị định cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với các mô hình liên kết khép kín, nơi HTX hoặc DN chủ động từ khâu giống, sản xuất, chế biến đến tiêu thụ và xuất khẩu, bởi thực tế hiện nay chỉ hỗ trợ khi HTX mua giống từ nơi khác.

Ông Việt cho rằng những mô hình như vậy phải mất nhiều năm mới hình thành được chuỗi liên kết hoàn chỉnh nhưng hiện nay vẫn gặp không ít vướng mắc khi tiếp cận chính sách hỗ trợ. “Cần có cơ chế đặc thù ưu tiên cho những liên kết khép kín như thế”, ông đề xuất.

Hỗ trợ chuyển đổi số cho các doanh nghiệp và hợp tác xã tham gia chuỗi liên kết

Đóng góp trực tiếp cho từng nội dung của dự thảo Nghị định, bà Nguyễn Việt Chinh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Nông nghiệp Sạch Hữu cơ Toàn Cầu chia sẻ: Điểm nghẽn lớn nhất trong liên kết chuỗi hiện nay là sự lỏng lẻo về tính pháp lý. Khi giá thị trường biến động, hiện tượng nông dân tháo khoán bán ra ngoài hoặc doanh nghiệp hạ giá, bỏ cọc diễn ra thường xuyên. Biện pháp ký quỹ, đặt cọc tại Điều 7 tuy đúng về lý thuyết, nhưng lại tạo áp lực tài chính quá lớn cho người nông dân nghèo và các HTX.

Bà Nguyễn Việt Chinh đề nghị Ban soạn thảo bổ sung vào điểm b, khoản 2, điều 7 nội dung: “Khuyến khích ứng dụng công nghệ số, cơ chế Hợp đồng thông minh (Smart Contract) trong liên kết nhằm tự động hóa quy trình tạm ứng, thanh toán và phân chia lợi ích, đảm bảo tính thực thi tối đa của hợp đồng”.

Theo lãnh đạo Tập đoàn Nông nghiệp Sạch Hữu cơ Toàn Cầu nhấn mạnh: "Doanh nghiệp và HTX tham gia chuỗi luôn trong tình trạng "khát vốn". Tuy nhiên, các tổ chức tín dụng hiện nay vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản thế chấp truyền thống là quyền sử dụng đất (sổ đỏ). Khi doanh nghiệp đầu tư hàng chục, hàng trăm tỷ đồng vào hạ tầng, công nghệ trên đất của nông dân thì không thể có sổ đỏ để thế chấp".

Vì thế Nghị định cần cho phép và hướng dẫn các tổ chức tín dụng chấp thuận các loại hình tài sản vô hình như: Hợp đồng liên kết số, cơ sở dữ liệu canh tác vùng trồng đã xác thực và giá trị thương mại của tín chỉ carbon tương lai làm tài sản bảo đảm hợp pháp để tiếp cận nguồn vốn.

Bên cạnh đó, bà Chinh cũng đề xuất tăng cường hỗ trợ chuyển đổi số cho các doanh nghiệp và hợp tác xã tham gia chuỗi liên kết, đặc biệt trong hoạt động đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải phục vụ thương mại hóa tín chỉ carbon. Theo bà, nếu không có sự hỗ trợ phù hợp, chi phí thực hiện các quy trình này sẽ trở thành gánh nặng lớn đối với nông dân và hợp tác xã.

Đặc biệt, nữ doanh nhân cho rằng liên kết chuỗi chỉ thực sự bền vững khi giải quyết được bài toán thị trường. Vì vậy, chính sách mới cần hỗ trợ doanh nghiệp phát triển hệ thống phân phối, giảm bớt khâu trung gian và đưa nông sản sạch đến người tiêu dùng thông qua các chuỗi bán lẻ trực tiếp.

Khép lại ý kiến, bà Nguyễn Việt Chinh nhấn mạnh, chuyển đổi từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp xanh” là một cuộc cách mạng lớn, đòi hỏi sự đồng hành giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân. Theo bà, nếu có cơ chế thông thoáng và hành lang pháp lý đủ mạnh để bảo vệ chuỗi liên kết, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư hơn vào vùng nguyên liệu, công nghệ và thị trường, qua đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và nâng cao thu nhập cho người nông dân.

Trước các ý kiến tại Hội thảo, Thứ trưởng Võ Văn Hưng cho rằng tinh thần chung là Nhà nước không hỗ trợ thay thị trường, nhưng phải hỗ trợ để giảm chi phí giao dịch, giảm rủi ro và tạo nền tảng cho liên kết phát triển.

Thứ trưởng đặc biệt lưu ý 4 trọng tâm lớn cần tiếp tục nghiên cứu: Thứ nhất, phát triển vùng nguyên liệu tập trung, đạt chuẩn, bởi nếu không có vùng nguyên liệu ổn định thì rất khó nói đến chế biến sâu hay xuất khẩu bền vững; Thứ hai, phát triển hạ tầng phục vụ chuỗi giá trị, nhất là sơ chế, bảo quản, logistics, dữ liệu vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc; Thứ ba, chuyển đổi số và quản trị chuỗi giá trị, bởi trong tương lai, cạnh tranh sẽ không chỉ là sản phẩm tốt hơn mà còn là chuỗi minh bạch hơn, quản trị tốt hơn; Thứ tư, nâng cao năng lực của HTX và các chủ thể liên kết, đặc biệt là năng lực quản trị, tổ chức sản xuất, quản trị hợp đồng và tiếp cận thị trường.

“Chúng ta xây dựng Nghị định này không phải chỉ để thay thế Nghị định 98/2018/NĐ-CP, càng không phải để có thêm một văn bản quy phạm pháp luật. Điều chúng ta hướng tới là tạo lập một nền tảng thể chế mới để tổ chức lại sản xuất nông nghiệp theo chuỗi giá trị, giúp nông dân, HTX và DN có thể liên kết thực chất hơn, ổn định hơn, cùng chia sẻ lợi ích và phát triển bền vững hơn”, Thứ trưởng nhấn mạnh.