Dù đứng ở góc ngõ nào của xã Mường Lống (Nghệ An), tôi vẫn nghe người già trong bản kể chuyện về vó ngựa năm nào. Chuyện cũ thôi, nhưng mỗi lần nhắc lại, ai cũng chậm giọng đi một chút, như thể sợ làm rơi mất một phần ký ức của núi.
Vùng đất này nằm ở độ cao khoảng 1.500m, quanh năm mây phủ. Người ta gọi đó là “cổng trời” của miền tây xứ Nghệ. Tên Mường Lống, theo lời các cụ, bắt nguồn từ tiếng Thái “Lống Tang” – nghĩa là lạc đường. Ngày trước, rừng còn dày, lối mòn ngoằn ngoèo như sợi chỉ vắt qua lưng núi. Đi rừng mà lơ đãng một chút là có thể mất dấu. Cái tên nghe đã thấy heo hút, mà cũng rất thật với những gì vùng đất này từng trải qua.
Đường lên Mường Lống bây giờ đã đỡ vất vả hơn, nhưng vẫn đủ quanh co để người dưới xuôi phải nín thở khi xe ôm cua sát mép vực. Càng lên cao, mây càng sà xuống thấp. Có những đoạn, sương quẩn trước mặt, tưởng như chỉ cần đưa tay là chạm được.
Ngày chưa có xe máy, chưa có đường bê tông, chính những con ngựa bản địa đã cõng cả cuộc sống của người Mông nơi đây đi qua từng dốc núi. Chúng chở lúa, chở ngô, chở củi, chở cả những chuyến thăm hỏi giữa bản này với bản khác. Với người vùng biên ải, ngựa không chỉ là sức kéo. Nó là tài sản lớn, là niềm tự hào. Nhà nào có ngựa coi như có thêm đôi chân khỏe mạnh giữa núi rừng.
Ở bản Mường Lống 1, ông Và Bá Chư năm nay đã ngoài năm mươi. Ông là một trong số ít người còn giữ đàn ngựa đông nhất xã, hơn 2 chục con. Chiều xuống, nhìn đàn ngựa lặng lẽ gặm cỏ trên triền đồi, ông bảo: “Giống ngựa này có từ thuở lập bản. Tổ tiên mình nuôi qua bao đời, giữ được con ngựa là giữ được cái hồn của núi”, ông nói chậm rãi, không màu mè nhưng nghe thấm.
Thực ra, ngựa Mường Lống vốn quen với khí hậu lạnh và khắc nghiệt. Chúng ít bệnh, chịu được sương gió. Theo ông Lầu Bá Chò, Phó Chủ tịch UBND xã cho hay: Giống ngựa này rất hợp với cách chăn nuôi truyền thống của bà con. Chỉ có điều, khi đường sá mở mang, xe máy, xe tải dần thay thế, vai trò của ngựa cũng thưa đi. Nuôi ngựa không còn mang lại giá trị kinh tế rõ rệt như trước, nên nhiều nhà bán dần, bỏ dần.
Có thời điểm, ngựa xuất hiện ở hầu khắp các bản. Nay tính ra, cả xã chỉ còn chừng 3 đến 4 chục con, rải rác ở các bản Trung Tâm, Mường Lống 1, Mường Lống 2, Thẳm Hốc. Con số nghe mà chạnh lòng.
Những ngày giáp Tết Bính Ngọ 2026, câu chuyện giữ lại giống ngựa bản địa lại được nhắc đến nhiều hơn. Không chỉ vì năm con ngựa, mà vì người ta sợ một ngày nào đó, lũ trẻ trong bản chỉ còn biết đến ngựa qua lời kể của ông bà.
Mường Lống dạo này cũng đổi thay, nhiều người ví nơi đây như “Sa Pa của xứ Nghệ”. Khách dưới xuôi tìm lên săn mây, ở homestay, trải nghiệm qua những vườn mận cổ, thử cái lạnh gần như quanh năm của vùng cao. Trong những cuộc họp nhỏ ở bản, bà con và chính quyền đã tính đến chuyện đưa ngựa vào làm du lịch cộng đồng. Không ồn ào, chỉ là ý tưởng để khách có thể ngồi trên lưng ngựa, thong thả đi qua bản, nghe kể chuyện xưa.
Già làng Và Nhìa Tu, hơn 60 tuổi, ngồi bên hiên nhà nhìn con ngựa cái lông vàng sậm đang nhẩn nha gặm cỏ. Ông nhớ lại: “Ngày trước, muốn lên rẫy hay sang bản khác, chỉ trông vào con ngựa. Lúa ngô cũng đặt lên lưng nó cả”. Trong ký ức của ông, mỗi nhà đều có vài con, không có ngựa thì khó mà sống nổi trên núi cao.
Rồi ông cười hiền: “Giờ mà giữ được ngựa, vừa để nhớ chuyện cũ, vừa chở khách đi quanh bản, cũng hay chứ”.
Câu nói nghe giản dị vậy thôi, nhưng ẩn sau đó là mong mỏi giữ lại một phần bản sắc. Bởi với người Mông ở Mường Lống, con ngựa không chỉ là vật nuôi. Nó là chứng nhân của bao mùa rẫy, bao chuyến đi trong sương mù, bao đổi thay của “cổng trời”.
Giữ được giống ngựa ấy, có lẽ cũng là giữ lại “nhịp vó xưa” từng in dấu trên những con đường mây phủ…
Có một mùi hương chỉ cần thoảng qua là biết Tết đã về ngoài hiên. Đó là mùi trầm. Không nồng gắt, không phô trương, chỉ âm thầm len lỏi trong gian nhà, quyện vào sắc xuân khiến lòng người rạo rực...
Lễ hội Bánh Chưng 2026 tại Trường Tiểu học Trung Hòa không chỉ là dịp để các em học sinh trải nghiệm gói bánh truyền thống mà còn là một hành trình văn hóa sâu sắc. Thông qua hoạt động gói bánh, các em hiểu hơn về Tết Nguyên Đán, tôn vinh công lao người nông dân và khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Với thông điệp "Gói trọn yêu thương," lễ hội đã tạo ra một không gian đầy ý nghĩa, giúp các em trân trọng những giá trị văn hóa và trách nhiệm bảo vệ môi trường.
Sáng 23 tháng Chạp, tại khu vực ven Hồ Tây, không khí tiễn Ông Công Ông Táo diễn ra trong trật tự, nền nếp hơn so với những năm trước. Thay vì thả cá trực tiếp xuống hồ như thói quen lâu nay, nhiều người dân đã chủ động thực hiện theo hướng dẫn của chính quyền địa phương: thả cá vào các chậu lớn được bố trí sẵn, sau đó lực lượng chức năng sẽ di chuyển và thả cá ra sông Hồng. Cách làm này không chỉ góp phần gìn giữ nét đẹp truyền thống, mà còn thể hiện rõ sự thay đổi trong ý thức bảo vệ môi trường của cộng đồng dân cư khu vực Tây Hồ.
Những ngày giáp Tết, dọc các tuyến quốc lộ vùng Tây Bắc, sắc hồng của đào rừng, đào trồng phủ kín ven đường. Giữa cái rét đặc trưng của vùng cao, bà con đồng bào dân tộc mang theo những cành đào xuống phố, như mang theo cả hương sắc mùa xuân và không khí Tết sớm đến với nhiều gia đình.
Trong tâm thức của người Việt nói chung và người dân Hà Tĩnh nói riêng, ngày 23 tháng Chạp vừa là cột mốc báo hiệu Tết Nguyên đán đã cận kề, vừa gắn với phong tục tiễn ông Công ông Táo về trời. Năm nay, tại vùng đất núi Hồng, sông Lam, tục thả cá chép vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa gửi gắm thông điệp bảo vệ môi trường và tái tạo nguồn lợi thủy sản.
