Tiếp sức nông dân sản xuất bền vững trước biến đổi khí hậu

Để có cái nhìn toàn diện, khách quan hơn về vai trò cũng như các giải pháp của công tác khuyến nông trong bối cảnh biến đổi khí hậu, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã cuộc trao đổi với ông Nguyễn Hồng Giang, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Nghệ An về những vấn đề liên quan.

PV: Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về tác động của BĐKH đối với sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh hiện nay? Những vùng, đối tượng nông dân nào đang chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ BĐKH (hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt, sạt lở…)?

Ông Nguyễn Hồng Giang: Nghệ An là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn, địa hình đa dạng, đất đai và tiểu khí hậu phong phú, vì vậy có nhiều lợi thế trong phát triển các loại cây trồng, vật nuôi. Tuy nhiên, chính sự đa dạng về địa hình cùng vị trí địa lý đặc thù như: phía Đông giáp biển, phía Tây là dãy Trường Sơn đã tạo nên độ dốc lớn và khiến khí hậu của tỉnh trở nên phức tạp. Vào mùa đông, thời tiết thường rét đậm, rét hại; trong khi mùa hè lại chịu tác động mạnh của gió Phơn khô nóng. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, khó lường, nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan đã xuất hiện, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

Điển hình như vụ lúa Xuân năm 2025, do điều kiện thời tiết bất lợi với nhiệt độ thấp, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, ít nắng và độ ẩm không khí cao đúng vào giai đoạn làm đòng, trổ bông của một số diện tích lúa đã dẫn đến tình trạng thoái hóa đầu bông, lép xanh, bông lúa không cúi, gây thiệt hại nặng nề cho bà con nông dân. Bên cạnh đó, các cơn bão số 3, số 5 và số 10 đã gây ra ngập lụt diện rộng, sạt lở giao thông, sập nhà cửa, hư hỏng hoa màu…, làm thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng và tác động lớn đến sản xuất nông nghiệp của tỉnh.

Có thể khẳng định, BĐKH ảnh hưởng đến toàn bộ các vùng sản xuất của Nghệ An. Các khu vực thấp trũng thường xuyên đối mặt với nguy cơ ngập lụt, trong khi vùng cao lại thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô hạn; có những năm hàng nghìn héc-ta chè bị chết khô, nhiều loại cây trồng, vật nuôi sinh trưởng kém. Rét đậm, rét hại khiến cây trồng, vật nuôi chậm phát triển, thậm chí bị chết. Ngoài ra, những thời điểm độ ẩm không khí cao, nắng mưa xen kẽ đã tạo điều kiện thuận lợi cho vi sinh vật gây hại phát triển, làm bùng phát dịch bệnh trên cây trồng, vật nuôi, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân toàn tỉnh.

 PV: Biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức lớn nhất gì đối với công tác khuyến nông của tỉnh? Vai trò của hệ thống khuyến nông trong việc giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu được thể hiện như thế nào?

Ông Nguyễn Hồng Giang: BĐKH đã và đang tác động mạnh mẽ đến công tác chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, đặc biệt là hoạt động xây dựng và triển khai các mô hình trình diễn. Các tiến bộ kỹ thuật mới sau khi được nghiên cứu cần được áp dụng thông qua mô hình thực tế nhằm trình diễn hiệu quả, đồng thời đánh giá kết quả trên đồng ruộng và tạo điều kiện để nông dân tham quan, học tập, nhân rộng. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, nhiều mô hình bị tác động tiêu cực, thậm chí có mô hình bị thiệt hại hoàn toàn, không thể đánh giá được kết quả. Điều này buộc phải chuyển sang vụ sản xuất khác hoặc tiến hành đánh giá lại toàn bộ quá trình thực hiện để rút kinh nghiệm và điều chỉnh, bổ sung quy trình kỹ thuật cho phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Hệ quả là làm gia tăng thời gian, công sức thực hiện, đồng thời phát sinh thêm chi phí từ ngân sách nhà nước.

Bên cạnh đó, các hoạt động tập huấn, đào tạo, thông tin tuyên truyền cũng chịu nhiều ảnh hưởng. Mặc dù kế hoạch đã được xây dựng từ đầu năm, song do tác động của thời tiết bất lợi như mưa bão, nhiều nội dung phải điều chỉnh hoặc thay đổi thời gian thực hiện, gây áp lực lớn trong việc đảm bảo tiến độ và hoàn thành kế hoạch đề ra.

Sản xuất nông nghiệp luôn gắn chặt với yếu tố thời tiết, vì vậy các biện pháp kỹ thuật được áp dụng nhằm hạn chế tác động bất lợi và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho cây trồng, vật nuôi sinh trưởng, phát triển. Trong bối cảnh đó, công tác khuyến nông giữ vai trò hết sức quan trọng trong việc đào tạo, tập huấn, tuyên truyền và xây dựng các mô hình trình diễn áp dụng tiến bộ kỹ thuật mới, qua đó nâng cao nhận thức, trình độ sản xuất và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu cho bà con nông dân. Các quy trình kỹ thuật sản xuất cây trồng, vật nuôi thích ứng với biến đổi khí hậu là một nội dung trọng tâm trong hoạt động chuyển giao khuyến nông và sẽ tiếp tục được quan tâm, tập trung triển khai mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

PV: Ông có thể chia sẻ một số mô hình sản xuất hiệu quả tại các vùng dễ tổn thương (ví dụ: chuyển đổi cây trồng – vật nuôi, canh tác tiết kiệm nước, nông nghiệp thông minh với khí hậu…)? Các mô hình thích ứng này đã mang lại hiệu quả như thế nào về kinh tế, môi trường và sinh kế cho người dân?

Ông Nguyễn Hồng Giang: Hằng năm, Trung tâm Khuyến nông xây dựng và triển khai trên 20 dạng mô hình trình diễn từ nguồn ngân sách tỉnh, đồng thời phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức thực hiện. Trong đó, nhiều mô hình tiêu biểu được xây dựng theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu, cụ thể như sau:

Thứ nhất, các mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng: Việc chuyển đổi từ diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả hoặc gặp khó khăn về nguồn nước sang các loại cây trồng phù hợp hơn đã mang lại hiệu quả tích cực. Tiêu biểu như mô hình trồng dưa chuột theo tiêu chuẩn VietGAP trên diện tích lúa kém hiệu quả tại xã Vân Du (Minh Thành, Yên Thành cũ); mô hình trồng tỏi vụ đông tại xã Hưng Nguyên Nam (Hưng Tân, Hưng Nguyên cũ); mô hình chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang trồng lạc tại xã Yên Hòa (Yên Thắng, Tương Dương cũ). Các mô hình này được đánh giá là góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, thích ứng với biến đổi khí hậu và cải thiện môi trường canh tác theo hướng bền vững.

Thứ hai, các mô hình ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước: Nhiều mô hình áp dụng hệ thống tưới tự động, tưới phun hoặc tưới nhỏ giọt cho cây trồng như dưa lưới, cây ăn quả và rau màu đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc tiết kiệm nước, hạn chế rửa trôi và thoái hóa đất. Điển hình gồm: mô hình sản xuất rau ứng dụng công nghệ tưới phun tự động theo tiêu chuẩn VietGAP tại xã Vinh Hưng (Hưng Đông, TP. Vinh cũ); mô hình sản xuất dưa lưới giống mới trong nhà màng có sử dụng hệ thống tưới tại xã Vân Du (Tây Thành, Yên Thành cũ); mô hình sản xuất bí xanh theo hướng VietGAP áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt tại xã Vạn An (Thượng Tân Lộc, Nam Đàn cũ); mô hình trồng thâm canh na áp dụng công nghệ tưới nhỏ giọt tại xã Hoa Quân (Thanh An, Thanh Chương cũ) và xã Vạn An (Nam Đàn cũ). Đây là giải pháp quan trọng góp phần giảm tác động của biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường sinh thái.

Thứ ba, các mô hình chăn nuôi gia súc thích ứng với biến đổi khí hậu: Bao gồm các mô hình vỗ béo bò thịt (giống bò BBB) tại xã Quảng Châu (Diễn Tháp, Diễn Châu cũ); mô hình vỗ béo bò thịt kết hợp trồng cỏ gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm tại xã Vạn An (thị trấn Nam Đàn, Nam Đàn cũ); mô hình chăn nuôi dê sinh sản tại xã Mậu Thạch (Thạch Ngàn, Con Cuông cũ). Các mô hình này đều áp dụng tiến bộ kỹ thuật như sử dụng đệm lót sinh học, chế biến và dự trữ thức ăn xanh, qua đó góp phần giảm phát thải khí nhà kính và hạn chế ô nhiễm môi trường.

Thứ tư, các mô hình nuôi trồng thủy sản công nghệ cao gắn với ứng phó biến đổi khí hậu: Tiêu biểu là các mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng ứng dụng công nghệ số hóa hoặc hệ thống tuần hoàn nước khép kín ba giai đoạn tại xã Quỳnh Anh (Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu cũ); mô hình nuôi tôm thẻ chân trắng áp dụng công nghệ số hóa theo tiêu chuẩn VietGAP tại xã An Châu (Diễn Trung, Diễn Châu cũ). Các mô hình này được triển khai theo hướng phát triển bền vững, tiết kiệm nước, kiểm soát tốt môi trường nuôi và giảm thiểu rủi ro do tác động của biến đổi khí hậu.

Nhìn chung, các mô hình trình diễn đều cho năng suất, chất lượng sản phẩm vượt trội, hiệu quả kinh tế cao hơn so với phương thức sản xuất truyền thống. Kết quả đạt được đã được đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến và nhân rộng, góp phần nâng cao thu nhập và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu cho bà con nông dân trên địa bàn tỉnh.

PV: Trong thời gian tới, Trung tâm Khuyến nông tỉnh sẽ tập trung vào những giải pháp nào để hỗ trợ nông dân ở các vùng dễ tổn thương và có kiến nghị gì với Trung ương, các cấp chính quyền để công tác khuyến nông thích ứng với biến đổi khí hậu đạt hiệu quả cao hơn?

Ông Nguyễn Hồng Giang: Nhằm hỗ trợ nông dân tại các vùng dễ bị tổn thương do tác động của biến đổi khí hậu, Trung tâm Khuyến nông tiếp tục tăng cường công tác đào tạo, tập huấn, thông tin tuyên truyền để giúp người dân hiểu rõ nguyên nhân, diễn biến và những tác động của BĐKH đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống. Trên cơ sở đó, hướng dẫn nông dân áp dụng các giải pháp kỹ thuật phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, căn cứ vào điều kiện tự nhiên của từng vùng và định hướng phát triển nông nghiệp của tỉnh, Trung tâm sẽ xây dựng và nhân rộng các mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, chuyển đổi mùa vụ, áp dụng tiến bộ kỹ thuật mới gắn với chế biến và liên kết tiêu thụ sản phẩm, qua đó nâng cao năng suất, gia tăng giá trị sản xuất, bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái theo hướng phát triển bền vững.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, khó lường, công tác dự báo và cảnh báo sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhằm giúp người dân chủ động chuẩn bị và hạn chế thấp nhất thiệt hại. Vì vậy, Nhà nước cần tiếp tục tăng cường đầu tư cho hệ thống dự báo khí tượng thủy văn, trang thiết bị, máy móc hiện đại phục vụ công tác dự tính, dự báo thời tiết, đảm bảo thông tin cảnh báo được truyền tải kịp thời, chính xác. Bên cạnh đó, cần chú trọng đầu tư xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là hệ thống thủy lợi, tưới tiêu, công trình phòng chống lũ lụt, nhằm nâng cao năng lực ứng phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Song song với đó, cần có các chính sách khuyến khích, thu hút doanh nghiệp và nhà đầu tư tham gia vào lĩnh vực chế biến và tiêu thụ nông sản, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp. Trong xu thế chuyển đổi sang nền kinh tế nông nghiệp đa giá trị, cần tập trung phát triển các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao, gắn với bảo quản và chế biến sâu để hoàn thiện và nâng cao chuỗi giá trị sản xuất. Thực tiễn cho thấy, vai trò của doanh nghiệp là hết sức quan trọng trong lĩnh vực này. Khi có sự tham gia của doanh nghiệp, người nông dân tại các vùng dễ tổn thương sẽ có cơ hội sản xuất những loại cây trồng có giá trị cao, thời gian sinh trưởng ngắn hoặc thu hoạch sớm phục vụ chế biến, qua đó rút ngắn chu kỳ sản xuất và chủ động né tránh những điều kiện thời tiết bất lợi. Ví dụ như mô hình trồng ngô thu hoạch non liên kết tiêu thụ với Tập đoàn TH để làm thức ăn cho bò sữa, hay mô hình trồng và chế biến dược liệu của Công ty Cổ phần Dược liệu Pù Mát.

Trong bối cảnh đó, công tác khuyến nông sẽ tiếp tục phát huy vai trò hỗ trợ quản lý nhà nước, trên cơ sở định hướng phát triển của tỉnh để đồng hành cùng doanh nghiệp trong xây dựng vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật sản xuất, kết nối và giới thiệu sản phẩm, qua đó trở thành cầu nối hiệu quả giữa nông dân, doanh nghiệp, các nhà khoa học và Nhà nước trong phát triển nông nghiệp bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.