Trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước, nông nghiệp, nông dân và nông thôn luôn giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Nếu nông nghiệp là nền tảng bảo đảm an ninh lương thực, ổn định kinh tế - xã hội; nông thôn là không gian sinh tồn, gìn giữ văn hóa dân tộc thì người nông dân chính là lực lượng trực tiếp tạo ra giá trị vật chất, duy trì ổn định xã hội, bảo vệ nền tảng của quốc gia và phát triển bền vững.
Nếu trước đây, người nông dân chủ yếu được nhìn nhận như người lao động sản xuất thì ngày nay, họ phải trở thành “nhà quản trị trên đồng ruộng, cánh rừng”. Một nền nông nghiệp hiện đại, một môi trường sinh thái xanh, bền vững không thể được dẫn dắt bởi tư duy cũ, kỹ năng cũ và phương thức sản xuất cũ. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế xanh và hội nhập toàn cầu, yêu cầu cấp thiết đặt ra là xây dựng nông dân là chủ thể của phát triển nông nghiệp, nông thôn và bảo vệ môi trường xanh cần: Tri thức, kỹ năng thị trường, năng lực công nghệ và có tinh thần hợp tác. Đó không chỉ là yêu cầu của phát triển nông nghiệp, mà còn là điều kiện để xây dựng nông thôn văn minh, hiện đại và bền vững trong kỷ nguyên mới. Trong bối cảnh ấy, vấn đề cốt lõi không còn đơn thuần là tăng sản lượng hay mở rộng quy mô sản xuất, mà là xây dựng con người nông dân trở thành chủ thể thực sự của quá trình phát triển.
Quan điểm “nông dân là chủ thể, là trung tâm của phát triển nông nghiệp, bảo vệ môi trường và xây dựng nông thôn mới” không chỉ thể hiện tư duy phát triển tiến bộ của Đảng mà còn phản ánh quy luật khách quan của sự phát triển bền vững. Một nền nông nghiệp hiện đại không thể được xây dựng trên nền tảng của một lớp nông dân thiếu tri thức, thiếu năng lực thị trường và đứng ngoài chuỗi giá trị. Cũng không thể có một nông thôn văn minh nếu người nông dân chưa thực sự được trao quyền, được nâng cao vị thế và trở thành lực lượng kiến tạo phát triển. Vì vậy, xây dựng người nông dân là chủ thể cần được xác định là nhiệm vụ trung tâm của phát triển nông nghiệp, nông thôn hiện đại; là giải pháp mang tính căn cơ, lâu dài và có ý nghĩa chiến lược đối với tiến trình phát triển đất nước.
Trong nền nông nghiệp truyền thống, người nông dân chủ yếu được nhìn nhận như lực lượng lao động sản xuất nông sản. Giá trị của người nông dân thường được đo bằng năng suất lao động và sản lượng tạo ra. Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường hiện đại, trong sự khắc nghiệt của biến đổi khí hậu - cách tiếp cận ấy đã bộc lộ nhiều hạn chế.
Khái niệm “chủ thể phát triển” mang nội hàm rộng hơn nhiều so với “người sản xuất”. Chủ thể là người có quyền quyết định, có năng lực tham gia tổ chức sản xuất, phân phối lợi ích và định hình tương lai phát triển của bản thân. Điều đó có nghĩa, người nông dân không chỉ làm ra sản phẩm mà còn phải làm chủ thị trường, công nghệ, tri thức và các mối liên kết kinh tế - xã hội - môi trường.
Thực tiễn hiện nay cho thấy, mặc dù nông nghiệp Việt Nam đạt được nhiều thành tựu quan trọng, song người nông dân trong nhiều trường hợp vẫn ở vị trí yếu nhất của chuỗi giá trị. Họ là người chịu nhiều rủi ro nhất về thiên tai, dịch bệnh, biến động giá cả nhưng lại hưởng lợi ít nhất. Nhiều nơi, người nông dân vẫn sản xuất theo kinh nghiệm, thiếu thông tin thị trường, thiếu kỹ năng quản trị và phụ thuộc vào thương lái. Đó chính là nghịch lý lớn của phát triển nông nghiệp hiện nay: Nông sản xuất khẩu tăng nhưng thu nhập của một bộ phận nông dân chưa tương xứng; nông thôn đổi mới về hạ tầng nhưng chất lượng nguồn nhân lực còn thấp; sản xuất phát triển nhưng năng lực làm chủ của nông dân chưa theo kịp yêu cầu của nền nông nghiệp hiện đại. Vì vậy, chuyển người nông dân từ vị trí “người sản xuất” sang “chủ thể phát triển” không chỉ là thay đổi cách gọi mà là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển, phương thức tổ chức sản xuất và cơ chế chính sách.
Nền nông nghiệp hiện đại đang thay đổi rất nhanh dưới tác động của khoa học, công nghệ, kinh tế số, biến đổi khí hậu và hội nhập quốc tế. Điều này đòi hỏi người nông dân cũng phải thay đổi tương ứng.
Trước hết, người nông dân là chủ thế của phát triển phải là người có tri thức. Tri thức không còn là yếu tố phụ trợ mà đã trở thành tư liệu sản xuất quan trọng hàng đầu. Một người nông dân hôm nay không chỉ biết trồng cây, chăn nuôi mà còn phải hiểu quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, thị trường, pháp luật và có trách nhiệm xã hội với người tiêu dùng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, điện thoại thông minh, dữ liệu số và nền tảng thương mại điện tử đang trở thành “công cụ sản xuất mới” của người nông dân. Nếu thiếu tri thức và kỹ năng số, người nông dân sẽ rất dễ bị tụt lại phía sau.
Thứ hai, người nông dân là chủ thể của phát triển phải có năng lực liên kết. Một nền nông nghiệp hàng hóa lớn không thể phát triển trên nền sản xuất manh mún, nhỏ lẻ. Kinh tế hộ cá thể nếu không được tổ chức lại thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác và liên kết chuỗi thì khó có khả năng cạnh tranh. Điều quan trọng không chỉ là “liên kết để bán hàng”, mà sâu xa hơn là hình thành tư duy hợp tác và văn hóa cộng đồng trong phát triển kinh tế nông thôn.
Thứ ba, người nông dân là chủ thể của phát triển cần có năng lực thích ứng và đổi mới sáng tạo. Biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và biến động thương mại toàn cầu đang đặt nông nghiệp trước những rủi ro ngày càng lớn. Người nông dân nếu chỉ sản xuất theo kinh nghiệm cũ sẽ rất dễ thất bại. Trong bối cảnh đó, khả năng học hỏi, thích ứng nhanh và đổi mới mô hình sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu đã trở thành điều kiện quyết định.
Thứ tư, xây dựng tâm thế mới cho người nông dân tự tin, tự chủ, dám nghĩ, dám làm và khát vọng vươn lên. Một bộ phận nông dân hiện nay vẫn mang tâm lý trông chờ hỗ trợ hoặc ngại thay đổi. Nếu không thay đổi được tâm thế ấy, rất khó hình thành một lực lượng nông dân hiện đại.
Mặc dù chủ trương xây dựng người nông dân là chủ thể đã được xác định rõ, song trên thực tế còn nhiều rào cản. Trước hết là chất lượng nguồn nhân lực nông thôn còn thấp. Tỷ lệ lao động nông nghiệp qua đào tạo chưa cao; kỹ năng quản trị, tiếp cận công nghệ và năng lực thị trường còn hạn chế. Nhiều thanh niên nông thôn rời bỏ nông nghiệp do thu nhập thấp và thiếu cơ hội phát triển.
Điểm nghẽn thứ hai là sản xuất còn phân tán, nhỏ lẻ. Hàng triệu hộ nông dân sản xuất độc lập khiến chi phí cao, khó áp dụng cơ giới hóa và khó xây dựng thương hiệu. Trong khi đó, hợp tác xã ở nhiều nơi còn hoạt động hình thức, thiếu năng lực quản trị và thiếu khả năng dẫn dắt thị trường.
Điểm nghẽn thứ ba là người nông dân chưa được tham gia đầy đủ vào chuỗi giá trị. Phần lớn lợi nhuận hiện vẫn tập trung ở khâu trung gian, chế biến và phân phối. Người nông dân chủ yếu bán nguyên liệu thô nên giá trị gia tăng thấp.
Ngoài ra, hệ thống chính sách hỗ trợ nông dân ở một số nơi còn nặng tính bao cấp hoặc “làm thay”. Không ít chương trình hỗ trợ chỉ chú trọng cấp phát mà chưa tập trung nâng cao năng lực nội sinh và khả năng tự chủ của người dân.
Ở góc độ xã hội, khoảng cách phát triển giữa nông thôn và thành thị vẫn còn lớn; đời sống văn hóa, giáo dục và y tế ở nhiều vùng nông thôn còn khó khăn. Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng con người nông thôn và quá trình hình thành một lực lượng nông dân mới.
Thứ nhất, đổi mới căn bản tư duy phát triển: Điều quan trọng nhất hiện nay là phải chuyển từ tư duy “phát triển nông nghiệp” sang “phát triển con người nông nghiệp”. Nếu chỉ tập trung vào sản lượng, xuất khẩu hay tăng trưởng kinh tế mà không nâng cao vị thế và năng lực của người nông dân thì sự phát triển sẽ thiếu bền vững.
Mọi chính sách nông nghiệp cần lấy người nông dân làm trung tâm; mọi chương trình xây dựng nông thôn mới phải hướng tới nâng cao chất lượng sống, năng lực và quyền làm chủ của người dân. Hiệu quả cuối cùng của phát triển không thể chỉ đo bằng số km đường bê tông hay sản lượng xuất khẩu và diện tích trồng rừng mà phải được đo bằng mức độ tri thức hóa của người nông dân.
Thứ hai, tạo đột phá về giáo dục và đào tạo nông dân: Đây là giải pháp có ý nghĩa quyết định và lâu dài nhất. Vì vậy, cần xây dựng hệ sinh thái học tập suốt đời cho nông dân, trong đó chú trọng đào tạo kỹ năng thực hành, quản trị kinh tế, kỹ năng số, thương mại điện tử và kiến thức thị trường. Công tác đào tạo nghề cho nông dân cần chuyển mạnh từ đào tạo theo năng lực sẵn có sang bồi dưỡng theo nhu cầu thực tế của thị trường. Đồng thời, phải hình thành đội ngũ “nông dân dẫn dắt” - những người tiên phong về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và sản xuất xanh.
Trong tương lai, trình độ của người nông dân sẽ quyết định trực tiếp năng lực cạnh tranh của nền nông nghiệp quốc gia.
Thứ ba, phát triển mạnh kinh tế tập thể và hợp tác xã kiểu mới: Hợp tác xã phải trở thành nền tảng tổ chức của kinh tế nông dân hiện đại. Một hộ nông dân đơn lẻ rất khó tiếp cận thị trường lớn, công nghệ cao và tiêu chuẩn quốc tế. Nhưng khi được tổ chức trong các hợp tác xã chuyên nghiệp, người nông dân có thể nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí và gia tăng vị thế đàm phán. Điều quan trọng là phát triển hợp tác xã theo đúng bản chất: Tự nguyện, cùng có lợi, minh bạch và hướng thị trường cho sản phẩm, dịch vụ. Hợp tác xã không chỉ là tổ chức kinh tế mà còn là không gian đào tạo, liên kết và nâng cao năng lực cộng đồng.
Thứ tư, trao quyền kinh tế nhiều hơn cho nông dân: Muốn người nông dân là chủ thể thì họ phải thực sự được hưởng lợi từ quá trình phát triển. Do vậy, cần tạo điều kiện để nông dân tham gia sâu hơn vào các khâu chế biến, logistics, thương mại và xây dựng thương hiệu. Thay vì chỉ bán nguyên liệu, người nông dân cần từng bước tham gia vào toàn bộ chuỗi giá trị.
Đồng thời, phải phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị, gắn sản xuất nông nghiệp với du lịch sinh thái, kinh tế tuần hoàn, bảo tồn văn hóa và dịch vụ môi trường. Khi người nông dân không chỉ bán nông sản mà còn bán giá trị văn hóa, cảnh quan và trải nghiệm, vị thế của họ sẽ thay đổi căn bản.
Thứ năm, xây dựng môi trường văn hóa nông thôn hiện đại: Nông dân là chủ thể không chỉ trong sản xuất mà còn trong đời sống xã hội và văn hóa. Vì vậy, xây dựng nông thôn mới cần đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hóa, củng cố niềm tin xã hội, giữ gìn bản sắc và phát huy tinh thần cộng đồng. Một nông thôn hiện đại không dừng lại ở những con đường thênh thang hay nhà tầng san sát mà trống vắng không gian văn hóa, thiếu sự gắn kết và thiếu khát vọng phát triển.
Vai trò của các tổ chức đoàn thể chính trị
Trong quá trình xây dựng người nông dân là chủ thể, vai trò của các tổ chức đoàn thể chính trị là nhân tố hợp thành. Trong đó, Hội Nông dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Hội Nông dân cần chuyển mạnh từ vận động phong trào sang hỗ trợ phát triển năng lực cho hội viên. Hội phải thực sự là cầu nối giữa nông dân với Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường. Trong bối cảnh mới, Hội không chỉ đại diện về chính trị mà còn phải đại diện cho lợi ích kinh tế, quyền tiếp cận tri thức và cơ hội phát triển của nông dân. Cùng với đó, Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế để người nông dân tham gia nhiều hơn vào quá trình xây dựng chính sách. Người nông dân không thể chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể đồng hành và kiến tạo chính sách phát triển.
Xây dựng người nông dân là chủ thể không chỉ là một nhiệm vụ của riêng ngành nông nghiệp mà là chiến lược phát triển quốc gia trong thời kỳ mới. Một nền nông nghiệp hiện đại không thể được xây dựng bằng tư duy sản xuất cũ và một lực lượng nông dân thiếu năng lực làm chủ. Cũng không thể có một nông thôn văn minh nếu người nông dân vẫn đứng ở bên ngoài chuỗi giá trị và bên ngoài tiến trình đổi mới.
Trong chiều sâu của mọi cuộc cải cách nông nghiệp, vấn đề quyết định nhất vẫn là con người. Khi người nông dân có tri thức, có tổ chức, có quyền làm chủ và có khát vọng phát triển, họ sẽ trở thành lực lượng kiến tạo mạnh mẽ nhất của nông nghiệp và nông thôn Việt Nam. Đó cũng chính là con đường căn cơ nhất để xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và người nông dân văn minh - mục tiêu chiến lược mà đất nước đang hướng tới trong kỷ nguyên phát triển mới.
Trong thời gian tới, nhiều cơ sở công nghiệp nông thôn tại Khánh Hòa có thêm dư địa tiếp cận nguồn hỗ trợ để đổi mới máy móc, xử lý ô nhiễm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Riêng đầu tư hạ tầng cụm công nghiệp, mức hỗ trợ cao nhất lên tới 5 tỷ đồng.
Từ 61 sản phẩm, bộ sản phẩm của 54 cơ sở sản xuất, Hội đồng bình chọn tỉnh Quảng Trị đã lựa chọn 38 sản phẩm, bộ sản phẩm của 31 đơn vị để vinh danh tại Hội nghị tôn vinh và trao giấy chứng nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2026.
Từ vùng đồi hoang hóa, khô cằn ở thôn Suối Sâu, xã Nam Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa, một hệ sinh thái nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn rộng gần 130 ha - ở đó phụ phẩm của quy trình này được tận dụng làm nguyên liệu cho quy trình khác - đã được hình thành, từng bước khẳng định hướng đi bền vững cho nông nghiệp địa phương.
Từ những cánh đồng lúa mênh mông của xã Phú Hòa (Định Quán, Đồng Nai), một chàng trai trẻ sau khi tốt nghiệp chuyên ngành Du lịch đã chọn con đường ít người đi. Không phải ánh đèn đô thị hào hoa, mà là tiếng gió đồng, mùi bùn đất và những khối đá núi lửa cổ xưa. Đó là câu chuyện của Thân Văn Linh, người đã khéo léo “xâu chuỗi” những giá trị bản địa thành một hành trình đầy cảm xúc.
Sáng ngày 15/11/2024, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và PTNT phối hợp với Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tổ chức Hội nghị toàn quốc công tác nước sạch nông thôn. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT Nguyễn Hoàng Hiệp, bà Silvia Danailov - Trưởng đại diện Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc tại Việt Nam đồng chủ trì Hội nghị.
