Bao đời nay, đồng bào Xơ Đăng vẫn lưu giữ câu chuyện về một loài cây bí ẩn mang tên “thuốc giấu” hay "thuốc của thần rừng". Không chỉ là phương thuốc quý giữa rừng sâu, cây thuốc ấy còn chứa đựng tri thức bản địa, ký ức văn hóa và mối quan hệ gắn bó giữa con người với núi rừng. Sau hơn nửa thế kỷ được phát hiện, cây thuốc giấu năm xưa đã trở thành sâm Ngọc Linh – loài dược liệu đặc hữu mang giá trị đặc biệt của Việt Nam.
|
LTS: Sâm Ngọc Linh – loài dược liệu đặc hữu của vùng núi cao Ngọc Linh – không chỉ là “báu vật” được đồng bào Xơ Đăng gìn giữ qua nhiều thế hệ, mà còn đang trở thành hướng phát triển kinh tế gắn với bảo vệ rừng và sinh kế vùng cao Quảng Ngãi. Tuy nhiên, để giá trị của cây sâm vươn xa, cần một hành trình dài từ bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng trồng, xây dựng chuỗi giá trị đến bảo vệ thương hiệu. Loạt bài “Đánh thức giá trị sâm Ngọc Linh giữa đại ngàn” sẽ nhìn lại câu chuyện về một loài cây quý, những người đang giữ rừng, giữ sâm và khát vọng đưa dược liệu đặc hữu này phát triển bền vững. |
“Báu vật” giữa đại ngàn Ngọc Linh
Dãy Ngọc Linh là một trong những vùng núi cao của khu vực Nam Trường Sơn, được ví như “nóc nhà Tây Nguyên” với độ cao hơn 2.800m so với mực nước biển, trải dài qua địa bàn hai tỉnh Quảng Ngãi và Đà Nẵng (khu vực Kon Tum và Quảng Nam cũ).
Khí hậu mát mẻ quanh năm, độ ẩm cao cùng lớp đất giàu mùn dưới tán rừng nguyên sinh đã tạo nên một hệ sinh thái đặc biệt cho sâm Ngọc Linh sinh trưởng. Giữa những cánh rừng già trên dãy Ngọc Linh, đồng bào Xơ Đăng từ bao đời đã phát hiện và lưu giữ một loài cây quý mà họ gọi là “thuốc giấu”.
Trong làng, khi có người già đau ốm, trẻ em bị bệnh, phụ nữ sinh con, người làng bị rắn rết, thú dữ cắn... đều được chữa trị bằng "thuốc giấu". Chỉ có các già làng, thầy mo, thầy cúng mới biết được phương thuốc này, và cũng chỉ truyền lại điều bí mật cho người được chọn trước khi nhắm mắt, xuôi tay.
Trải qua bao đời, bí mật về cây "thuốc giấu" luôn được người Xơ Đăng bảo vệ, được trân quý như một báu vật mà thần núi, thần rừng đã ban tặng cho họ. Không ai biết chính xác loài cây ấy xuất hiện từ bao giờ, chỉ biết rằng trong ký ức của người dân bản địa, đó là món quà mà núi rừng ban tặng.
Những kinh nghiệm ấy không được ghi chép thành sách mà được truyền qua nhiều thế hệ, trở thành tri thức dân gian gắn với đời sống cộng đồng nơi vùng cao Ngọc Linh. Ngày nay, cây thuốc giấu ấy được biết đến với tên gọi sâm Ngọc Linh – một loài dược liệu đặc hữu có giá trị lớn về khoa học, kinh tế và văn hóa.
Năm 1973, sâm Ngọc Linh được dược sĩ Đào Kim Long cùng các cộng sự phát hiện dưới những cánh rừng nguyên sinh Trường Sơn. Trong bối cảnh chiến tranh, để bảo vệ bí mật về một loài cây quý, Khu ủy Khu V gọi sâm Ngọc Linh bằng tên “cây có đốt”.
Từ một loài cây chỉ được đồng bào vùng cao biết đến, sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, sâm Ngọc Linh đã trở thành một trong những nguồn dược liệu đặc hữu được quan tâm hàng đầu.
Giá trị nổi bật của sâm Ngọc Linh nằm ở nhóm hợp chất saponin – thành phần quan trọng tạo nên đặc tính sinh học của cây sâm. Các nghiên cứu cho thấy sâm Ngọc Linh có hơn 80 hợp chất saponin, tạo nên sự khác biệt so với nhiều loại sâm khác.
Tuy nhiên, giá trị của sâm Ngọc Linh không chỉ nằm trong củ sâm, mà còn nằm ở chính vùng đất đã nuôi dưỡng loài cây này. Theo TS. Lê Tiến Dũng, nguyên Trưởng khoa Nông học, Đại học Nông lâm Huế, sâm Ngọc Linh là kết quả của quá trình tiến hóa tự nhiên, gắn chặt với điều kiện môi trường, khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù của vùng núi Ngọc Linh.
Thực tế cho thấy, việc đưa cây sâm đến những khu vực có điều kiện tương đồng để phát triển không hề đơn giản. Ngay cả trên cùng dãy Trường Sơn, sự khác biệt về hướng núi, ánh sáng và tiểu khí hậu cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng, chất lượng củ sâm. Bởi vậy, sâm Ngọc Linh không chỉ là một loài cây dược liệu quý, mà còn là sản phẩm kết tinh từ một hệ sinh thái đặc hữu của vùng núi cao.
Di sản từ núi rừng
Trước khi trở thành sản phẩm dược liệu được biết đến rộng rãi, sâm Ngọc Linh đã tồn tại trong đời sống của đồng bào Xơ Đăng như một phần ký ức văn hóa. Người dân bản địa không chỉ biết cách nhận diện, sử dụng cây thuốc, mà còn hiểu quy luật sinh trưởng của cây trong rừng, biết cách bảo vệ những khu vực có sâm tự nhiên. Những tri thức ấy được hình thành qua quá trình con người gắn bó lâu dài với núi rừng.
Tháng 6/2025, hệ tri thức dân gian về sâm Ngọc Linh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị của sâm Ngọc Linh không chỉ ở góc độ dược liệu, mà còn ở chiều sâu văn hóa, nơi cộng đồng Xơ Đăng giữ vai trò những người lưu giữ tri thức và nguồn gen quý của núi rừng.
Sâm Ngọc Linh là loài cây có vòng đời chậm, phát triển theo nhịp riêng của đại ngàn. Theo kinh nghiệm của người trồng, mỗi năm sâm Ngọc Linh trải qua ba giai đoạn sinh trưởng rõ rệt. Từ tháng 11 đến tháng 1 là thời kỳ ngủ đông, cây rụng lá, dồn dinh dưỡng về củ. Bước sang tháng 2 và 3, cây bắt đầu “thức giấc”, mọc cuống, ra lá, hình thành hoa. Đồng thời những hạt giống từ vụ trước cũng nảy mầm, mở đầu mùa trồng mới. Giai đoạn này được xem là thời điểm quan trọng nhất trong năm.
"Khi cây vừa nhú lên, chỉ cần mưa lớn hoặc cành cây rơi trúng cũng có thể làm gãy cuống, hư lá", anh A Đức (thôn Đắk Viên, xã Măng Ri) cho biết.
Chính sự sinh trưởng chậm và phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên khiến việc bảo tồn, phát triển sâm Ngọc Linh trở thành hành trình dài. Trong tâm thức của đồng bào Xơ Đăng, cây sâm Ngọc Linh không chỉ là một loại dược liệu quý, mà còn là cây xóa đói giảm nghèo, giúp nhiều gia đình đổi đời, trở thành tỷ phú giữa đại ngàn.
Hành trình lên rừng chăm sóc vườn sâm Ngọc Linh của đồng bào Xơ Đăng không chỉ là một nét đẹp lao động, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết bền chặt giữa con người với thiên nhiên. Giữa không gian bao la, hùng vĩ của núi rừng Ngọc Linh, niềm tin về một cuộc sống ấm no, thịnh vượng đang nảy mầm cùng những cây sâm Ngọc Linh xanh biếc.
Từ một loài cây từng đứng trước nguy cơ suy giảm trong tự nhiên, đến nay sâm Ngọc Linh đã được nghiên cứu bảo tồn nguồn gen, xây dựng vùng trồng và phát triển dưới tán rừng.
Bài 2: Sinh kế dưới tán rừng
Mặc dù nguồn vốn Trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 chưa được phân bổ, Quảng Ngãi vẫn đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
Đầu tư dây chuyền tự động, ứng dụng máy móc hiện đại vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm OCOP từ nguồn nguyên liệu bản địa... đang trở thành hướng đi của nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã tại Quảng Ngãi. Công nghệ không chỉ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội gia tăng giá trị nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Sở hữu hơn 130km bờ biển cùng hệ sinh thái biển đảo đa dạng, Quảng Ngãi đang đứng trước nhiều cơ hội để phát triển kinh tế biển theo hướng xanh và bền vững. Nhân Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với ông Hồ Trọng Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi về công tác bảo vệ tài nguyên, môi trường biển và định hướng phát triển kinh tế biển trong thời gian tới.
