Giữa tiết trời nắng nóng như đổ lửa của mùa hè, những chuyến tàu từ đảo Lớn sang đảo Bé (Đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi) vẫn nườm nượp khách. Bãi cát trắng, làn nước trong xanh màu ngọc bích và những vách đá núi lửa hàng triệu năm tuổi khiến nơi đây được ví như “Maldives của Việt Nam”. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là một nghịch lý tồn tại suốt hàng trăm năm qua: giữa bốn bề biển nước, người dân đảo Bé vẫn sống trong cảnh khát nước ngọt. Có thời điểm, mỗi mét khối nước sinh hoạt được bán với giá lên đến 350.000 đồng.
LTS: Những năm gần đây, đặc khu Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi) đang trở thành điểm đến hấp dẫn với hàng trăm nghìn lượt du khách mỗi năm. Thế nhưng phía sau những bãi biển trong xanh, những cánh đồng hành, tỏi trứ danh và sự phát triển sôi động của ngành du lịch là nỗi lo ngày càng hiện hữu về nguồn nước ngọt. Loạt bài "Đảo khát" phản ánh thực trạng thiếu nước tại Lý Sơn, những áp lực từ biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế, đồng thời tìm kiếm lời giải cho bài toán an ninh nguồn nước trên hòn đảo tiền tiêu giữa Biển Đông. |
Hòn đảo sống nhờ nước trời
Đảo Bé (đảo An Bình hay cù lao Bờ Bãi) nằm cách đảo Lớn khoảng 3 hải lý. Chỉ rộng 0,69 km² với hơn 500 nhân khẩu thuộc khoảng 80 hộ dân sinh sống, hòn đảo nhỏ này từ lâu đã trở thành điểm đến hấp dẫn nhất của du lịch Lý Sơn.
Theo các bậc cao niên, gần 200 năm trước, những cư dân đầu tiên từ đảo Lớn vượt biển sang khai khẩn vùng đất hoang sơ này. Qua nhiều thế hệ, họ lập nên bốn tộc họ lớn và bám trụ đến tận hôm nay.
Thế nhưng, điều kiện tự nhiên trên đảo chưa bao giờ dễ dàng. Với cấu tạo địa chất đặc biệt từ nham thạch núi lửa, đảo Bé gần như không hình thành các túi nước ngầm. Nhiều năm qua, các đoàn khảo sát địa chất được tỉnh Quảng Ngãi và Lý Sơn mời ra khoan thăm dò, tìm kiếm nguồn nước ngọt nhưng đều không thành công.
Không có nước ngầm, người dân chỉ còn cách trông chờ vào nước mưa. Hàng trăm năm qua, mọi mái nhà trên đảo đều trở thành nơi hứng nước trời. Nước mưa được dẫn xuống các lu, bể chứa xây cạnh nhà để dùng dần quanh năm. Trên đảo Bé, bể chứa nước không đơn thuần là công trình phục vụ sinh hoạt mà từng là thước đo mức sống của mỗi gia đình.
Ông Nguyễn Đại nhớ lại năm 2010 - năm được xem là đại hạn lịch sử của hòn đảo. Suốt nhiều tháng không có một giọt mưa. Tất cả các lu, bể chứa đều cạn sạch. Chính quyền lúc đó phải xuất kho nước dự trữ, cấp cho mỗi hộ 1,5m³ nước. Dù dùng rất tiết kiệm nhưng chỉ ba ngày sau lại hết sạch.
“Bởi vậy, ngày trước, người ta bảo nhìn bể nước là biết nhà giàu hay nghèo. Nhà khá giả mới xây được bể lớn để tích nước mưa”, ông nói
Nước ngọt đắt hơn nhiều nơi trên đất liền
Để giải bài toán nước sinh hoạt, năm 2012, Nhà máy lọc nước biển thành nước ngọt An Bình được đầu tư với kinh phí khoảng 20 tỷ đồng. Công trình từng mang theo nhiều kỳ vọng khi có khả năng sản xuất hàng trăm mét khối nước mỗi ngày, đáp ứng phần lớn nhu cầu sinh hoạt của người dân. Tuy nhiên, sau hơn một thập kỷ vận hành trong môi trường biển khắc nghiệt, nhiều hạng mục của nhà máy đã xuống cấp.
Ông Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND Đặc khu Lý Sơn cho biết, hiện nhà máy chỉ đáp ứng được khoảng 40 - 50% nhu cầu thực tế của người dân do thiết bị hư hỏng, xuống cấp và thiếu nguồn điện phù hợp.
“Nước ngọt cho đảo Bé vẫn là bài toán nan giải. Giữa trùng khơi bốn bề là biển cả, nguồn nước ngầm không có nên thiếu nước ngọt luôn là vấn đề khó với hòn đảo này”, ông Huy nói.
Phần nước còn thiếu, người dân phải mua từ đảo Lớn chở sang. Dưới tán cây hoa giấy lòe xòe, bà Đặng Thị Dum vừa băm rau vừa kể chuyện nước như kể chuyện cơm áo hằng ngày.
“Từ thời ông nội, đến cha mẹ tôi và giờ là tôi vẫn sống ở đảo Bé, chuyện thiếu nước ngọt đã thành quen. Dùng hết nước trữ thì phải mua nước bên ngoài. Chỉ là chi phí mua nước cao quá. Năm ngoái chỉ khoảng 200.000 đồng một khối, năm nay lên 250.000 đồng. Gia đình chỉ còn hai vợ chồng già sinh sống nhưng mỗi năm vẫn phải chi từ 5 - 7 triệu đồng để mua thêm nước”, bà nói.
Theo bà Dum, cuộc sống trên đảo có hai mùa rất đặc biệt. Một mùa là trữ nước, một mùa là trữ lương thực. Không có nước ngầm nên phải tích nước mưa. Đến mùa biển động thì phải tích thức ăn vì tàu ngừng chạy, đảo bị cô lập.
Không chỉ sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp cũng phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời. Mỗi năm người dân chỉ trồng được một vụ hành, một vụ tỏi và một vụ đậu phộng. Năng suất không cao, giá bán cũng thấp hơn đảo Lớn do phải cộng thêm chi phí vận chuyển.
Áp lực từ sự bùng nổ du lịch
Khó khăn về nước càng trở nên rõ rệt khi du lịch phát triển mạnh. Những năm gần đây, đảo Bé trở thành điểm đến không thể bỏ qua của du khách khi đến Lý Sơn. Hàng loạt homestay, cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống mọc lên, tạo nguồn thu đáng kể cho người dân địa phương.
Tuy nhiên, lượng khách tăng đồng nghĩa với nhu cầu sử dụng nước tăng theo. Chủ cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch Ngọc Bình cho biết, hàng tháng, mỗi khẩu chỉ được cấp định mức khoảng 2m³ nước từ nhà máy. Nếu dùng vượt mức phải mua thêm từ đảo Lớn.
“Nhà nào gần cảng thì khoảng 250.000 đồng một khối. Những cơ sở nằm sâu trong đảo như chúng tôi phải thuê xe vận chuyển nên giá lên tới 350.000 đồng một khối. Khách tắm biển lên muốn tắm nước ngọt thì thu 20.000 đồng một xô”, chị chia sẻ.
Anh Bùi Minh, chủ một homestay trên đảo, cho biết lượng khách lưu trú hiện đã tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước.
“Chúng tôi luôn giải thích để khách hiểu tình trạng khan hiếm nước trên đảo. Phần lớn du khách chia sẻ và sử dụng tiết kiệm, nhưng cũng có người phàn nàn vì không quen”, anh nói.
Trong khi lượng khách ngày càng đông, khả năng cung cấp nước của nhà máy lại giảm so với thiết kế ban đầu. Điều này khiến nhiều hộ kinh doanh du lịch luôn trong tình trạng thấp thỏm mỗi khi bước vào mùa cao điểm.
Dù nhiều giải pháp đã được triển khai như sửa chữa hệ thống lọc nước, đầu tư thêm bể chứa hay hỗ trợ vận chuyển nước trong những giai đoạn khan hiếm, nhưng đến nay bài toán nước ngọt của đảo Bé vẫn chưa có lời giải căn cơ. Giữa biển khơi mênh mông, mỗi giọt nước ngọt vẫn là tài sản quý giá.
Trải qua bao thế hệ, người dân đảo Bé phải học cách thích nghi với điều kiện khó khăn để sống. Có lẽ cũng chính từ sự khắc nghiệt ấy mà người dân nơi này mang trong mình một vẻ bình thản đặc biệt. Họ vẫn sống, vẫn đón khách, vẫn giữ nụ cười hiền hậu giữa nơi từng giọt nước ngọt được nâng niu như món quà của trời.
Bài 2: Hàng nghìn giếng khoan trên đảo Lớn và nỗi lo cạn kiệt nguồn nước
Sâm Ngọc Linh đang được định hướng trở thành ngành hàng dược liệu đặc hữu, gắn với bảo tồn rừng, phát triển kinh tế xanh và nâng cao giá trị thương hiệu. Hành trình phía trước không chỉ là mở rộng vùng trồng, mà còn là xây dựng chuỗi giá trị bền vững từ giống, nguyên liệu đến chế biến và thị trường.
Giá trị kinh tế ngày càng lớn đưa sâm Ngọc Linh trở thành cây dược liệu đặc hữu, mở ra sinh kế cho người dân vùng cao. Tuy nhiên, cùng với đó là những thách thức từ nạn trộm cắp, nguy cơ giống không rõ nguồn gốc và sản phẩm bị trà trộn. Để bảo vệ giá trị của “báu vật” đại ngàn, các địa phương đang từng bước xây dựng nhiều lớp bảo vệ từ cộng đồng, quản lý nguồn giống đến ứng dụng khoa học công nghệ.
Mặc dù nguồn vốn Trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 chưa được phân bổ, Quảng Ngãi vẫn đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
