Giá trị kinh tế ngày càng lớn đưa sâm Ngọc Linh trở thành cây dược liệu đặc hữu, mở ra sinh kế cho người dân vùng cao. Tuy nhiên, cùng với đó là những thách thức từ nạn trộm cắp, nguy cơ giống không rõ nguồn gốc và sản phẩm bị trà trộn. Để bảo vệ giá trị của “báu vật” đại ngàn, các địa phương đang từng bước xây dựng nhiều lớp bảo vệ từ cộng đồng, quản lý nguồn giống đến ứng dụng khoa học công nghệ.
Những vườn sâm trước nguy cơ mất trộm
Trên những sườn núi cao Ngọc Linh, ở độ cao từ 1.700 - 2.000m so với mực nước biển, những vườn sâm của người dân Xơ Đăng không chỉ là nơi lưu giữ nguồn gen quý mà còn là tài sản được tích lũy qua nhiều năm.
Từ cây thuốc từng được đồng bào gìn giữ trong rừng sâu, sâm Ngọc Linh ngày nay đã trở thành cây trồng tạo giá trị kinh tế cho nhiều hộ dân vùng cao. Nhưng chính giá trị lớn, lên đến hàng trăm triệu đồng mỗi kilogam cũng khiến loài dược liệu này trở thành mục tiêu của các đối tượng trộm cắp.
Dịp Tết Nguyên đán năm 2024, nhiều vườn sâm tại các xã Đắk Na, Đắk Sao, Tê Xăng và Ngọc Lây thuộc huyện Tu Mơ Rông cũ bị kẻ gian đột nhập. Hơn 800 cây sâm từ 4 - 10 năm tuổi bị nhổ trộm, thiệt hại ước tính hàng tỷ đồng.
Tháng 10/2024, từ tin báo của một hộ dân bị mất 38 củ sâm, lực lượng chức năng tiếp tục điều tra, truy tìm các đầu mối liên quan thông qua hoạt động thu mua dược liệu và giao dịch trên mạng xã hội.
Gần đây nhất, cuối tháng 5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Quảng Ngãi đã khởi tố vụ án, khởi tố 13 bị can tại xã Măng Ri về hành vi trộm cắp tài sản. Chỉ trong một đêm, nhóm đối tượng đã đột nhập vườn sâm của doanh nghiệp tại thôn Đăk Rơn, lấy trộm 250 củ sâm cùng 1.380 gam lá sâm, tổng giá trị gần 300 triệu đồng.
Theo cơ quan công an, phần lớn đối tượng trộm sâm là người địa phương, thông thuộc địa hình, nắm được quy luật chăm sóc, bảo vệ của các chủ vườn. Đây là một trong những khó khăn trong việc bảo vệ những vườn sâm nằm sâu giữa núi rừng.
Trước thực trạng đó, người dân tại các vùng trồng tập trung đang từng bước hình thành nhiều lớp bảo vệ. Các vườn sâm được gia cố bằng hàng rào, chòi canh, camera giám sát; các tổ tự quản, tổ bảo vệ sâm được thành lập để phối hợp tuần tra, kiểm soát.
Anh A Trần, hộ trồng sâm ở thôn Đăk Dơn, xã Măng Ri cho biết, gia đình đang chăm sóc gần 1.000 cây sâm trong rừng sâu. Trước đây, việc theo dõi vườn gặp nhiều khó khăn do điều kiện liên lạc hạn chế, nhưng hiện nay nhiều hộ đã lắp đặt camera để hỗ trợ giám sát.
Theo ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, việc người dân lên rừng “ăn Tết với sâm” đã trở thành hình ảnh quen thuộc ở vùng sâm. Dù điều kiện sinh hoạt còn thiếu thốn, nhiều hộ vẫn duy trì việc túc trực trên núi để bảo vệ tài sản và nguồn sinh kế của gia đình.
Giữ nguồn giống, bảo vệ thương hiệu
Không chỉ đối mặt với nguy cơ mất trộm, sâm Ngọc Linh còn đứng trước thách thức từ nguồn giống không rõ nguồn gốc và nguy cơ làm ảnh hưởng đến thương hiệu của loài dược liệu đặc hữu này.
Tại xã Măng Ri, nhiều hộ dân đang chủ động xây dựng nguồn giống tại chỗ, giảm phụ thuộc vào nguồn mua bên ngoài.
Anh A Sơn ở thôn Pu Tá từng mua 100 gốc sâm Ngọc Linh 3 năm tuổi với giá gần 100 triệu đồng. Sau gần 10 năm chăm sóc, khi cây đủ tuổi cho hạt, anh bắt đầu tự gieo ươm. Đến nay, vườn giống của gia đình đã phát triển lên hàng nghìn cây.
“Mình có sẵn nguồn giống thì đỡ phải đi vay ngoài, tự gieo, tự trồng để phát triển dần dần”, anh A Sơn chia sẻ.
Tương tự, anh Vũ Văn Khải ở thôn Long Láy cũng xây dựng được nguồn giống phục vụ mở rộng diện tích bằng cách tự ươm từ hạt, vừa chủ động cây trồng mới, vừa bổ sung những cây bị chết.
Theo ông Phạm Xuân Quang, để kiểm soát nguồn giống và ngăn chặn tình trạng giống không rõ nguồn gốc đưa từ bên ngoài vào, địa phương cần xây dựng cơ chế quản lý chặt chẽ.
Trong đó, xã sẽ rà soát diện tích sâm, số lượng cây đủ tuổi cho hạt của từng hộ dân để xác định khả năng cung cấp giống thực tế. Nguồn hạt giống, cây giống đưa ra thị trường sẽ được kiểm soát thông qua xác nhận nguồn gốc, nhật ký vườn ươm và sản lượng phù hợp.
Cách làm này nhằm hạn chế tình trạng một số đối tượng đưa giống không rõ nguồn gốc từ bên ngoài vào rồi gắn nhãn “sâm Ngọc Linh gieo ươm tại Măng Ri”.
Song song với quản lý tại vườn, chính quyền địa phương cũng hướng đến xây dựng cơ chế kiểm soát từ đầu vào, tăng cường phối hợp giữa lực lượng chức năng và cộng đồng trong việc phát hiện, xử lý các trường hợp vận chuyển giống không rõ nguồn gốc.
Ông Quang cho rằng, cần phát huy vai trò của cộng đồng Xơ Đăng trong bảo vệ vùng sâm, để việc không mua bán, tiếp tay cho giống ngoại lai không rõ nguồn gốc trở thành ý thức chung của các thôn, làng.
Công nghệ xác thực giá trị sâm
Cùng với quản lý nguồn giống, công nghệ đang trở thành công cụ quan trọng để bảo vệ thương hiệu sâm Ngọc Linh trên thị trường. Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ thuộc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi hiện đang vận hành hệ thống giám định sâm Ngọc Linh bằng công nghệ ADN.
Thông qua chỉ thị phân tử ADN và phân tích hàm lượng saponin đặc trưng, hệ thống có thể nhận diện sâm Ngọc Linh với các loại sâm khác trên thị trường. Từ năm 2025 đến nay, Trung tâm đã phân tích khoảng 1.000 mẫu ADN phục vụ công tác quản lý nhà nước và hơn 2.000 mẫu đăng ký giám định dịch vụ.
Theo ông Chu Đình Liệu, Phó Giám đốc Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, trong bối cảnh một số loại sâm có hình dáng tương tự bị trà trộn, ứng dụng công nghệ ADN là giải pháp quan trọng để xác định đúng loài, bảo vệ uy tín của sâm Ngọc Linh.
Với những người sản xuất, kinh doanh sâm, kết quả giám định khoa học cũng trở thành cơ sở tạo niềm tin với thị trường.
Anh Trần Văn Bảo, xã Xốp, tỉnh Quảng Ngãi – người thường xuyên thu mua sâm Ngọc Linh tươi từ người dân – cho rằng việc chủ động giám định ADN giúp sản phẩm minh bạch hơn, nâng cao giá trị và uy tín với khách hàng.
Còn chị Phạm Thị Nga, Phó Giám đốc Công ty cổ phần Dược liệu sạch Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi cho biết, kết quả xác thực là cơ sở để doanh nghiệp yên tâm đưa nguyên liệu vào chế biến sâu, phát triển các sản phẩm từ sâm.
Bảo vệ sâm Ngọc Linh không chỉ là bảo vệ một loài cây quý, mà còn là bảo vệ sinh kế của người dân vùng cao, giữ gìn nguồn gen đặc hữu và uy tín của một thương hiệu dược liệu được hình thành từ chính đại ngàn.
Bài 4: Khát vọng đưa “quốc bảo” vươn xa
Mặc dù nguồn vốn Trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 chưa được phân bổ, Quảng Ngãi vẫn đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
Đầu tư dây chuyền tự động, ứng dụng máy móc hiện đại vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm OCOP từ nguồn nguyên liệu bản địa... đang trở thành hướng đi của nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã tại Quảng Ngãi. Công nghệ không chỉ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội gia tăng giá trị nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Sở hữu hơn 130km bờ biển cùng hệ sinh thái biển đảo đa dạng, Quảng Ngãi đang đứng trước nhiều cơ hội để phát triển kinh tế biển theo hướng xanh và bền vững. Nhân Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với ông Hồ Trọng Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi về công tác bảo vệ tài nguyên, môi trường biển và định hướng phát triển kinh tế biển trong thời gian tới.
