Không chỉ là loài dược liệu quý được đồng bào Xơ Đăng gìn giữ qua nhiều thế hệ, sâm Ngọc Linh đang từng bước trở thành cây trồng tạo sinh kế mới cho người dân vùng cao. Từ những khu rừng từng chỉ mang lại nguồn sống tự nhiên, người dân đang trở thành chủ thể phát triển vùng sâm thông qua các mô hình liên kết, sản xuất dưới tán rừng và xây dựng chuỗi giá trị bền vững.
Người bản địa thành chủ vườn sâm
Dưới những tán rừng nguyên sinh, nhiều hộ đồng bào Xơ Đăng đang từng bước gây dựng tài sản từ cây sâm Ngọc Linh.
Gia đình anh A Dũng (thôn Đăk Viên, xã Măng Ri, tỉnh Quảng Ngãi) là một trong những hộ gắn bó với cây sâm nhiều năm qua. Hiện gia đình anh đang sở hữu hơn 3.000 gốc sâm, trở thành nguồn thu nhập quan trọng.
Anh Dũng cho biết, trước đây người dân trong vùng biết đến sâm như một loại cây quý trong rừng, nhưng giá trị kinh tế chưa được khai thác. Khi địa phương triển khai các chính sách hỗ trợ, người dân được tiếp cận nguồn giống, kỹ thuật chăm sóc và liên kết tiêu thụ, cây sâm dần trở thành hướng phát triển mới.
“Trước đây bà con thấy sâm trên rừng chưa có giá như bây giờ. Nay được hỗ trợ vay vốn, đầu tư giống để trồng, kinh tế ổn định hơn hẳn so với các loại cây khác”, anh Dũng chia sẻ.
Xã Măng Ri được xem là vùng lõi sinh trưởng tự nhiên của sâm Ngọc Linh tại tỉnh Quảng Ngãi. Nơi đây có những điều kiện phù hợp để cây sâm phát triển như độ cao trên 1.200m, khí hậu mát mẻ quanh năm, đất giàu dinh dưỡng và lớp thảm mục dưới tán rừng.
Toàn xã hiện có hơn 30.700 ha đất có rừng, trong đó hơn 2.600 ha là khu vực phân bố tự nhiên của sâm Ngọc Linh. Những cánh rừng này không chỉ là môi trường sinh trưởng của cây sâm, mà còn là không gian phát triển sinh kế mới cho người dân địa phương.
Đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Xơ Đăng, chiếm hơn 97% dân số xã Măng Ri. Họ vừa trực tiếp trồng, chăm sóc, bảo vệ sâm, vừa tham gia gìn giữ những kinh nghiệm sản xuất gắn với vùng đất này.
Nhờ các chính sách phát triển dược liệu dưới tán rừng, đến nay người dân Măng Ri đã phát triển khoảng 100 ha sâm Ngọc Linh. Khoảng 300 hộ đồng bào Xơ Đăng đang tham gia liên kết với doanh nghiệp trong sản xuất, bảo vệ và tiêu thụ sản phẩm.
Từ chỗ phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp truyền thống, người dân đang từng bước chuyển sang mô hình kinh tế gắn với bảo vệ rừng, tạo giá trị lâu dài từ chính tài nguyên bản địa.
Hình thành chuỗi giá trị cho cây sâm
Để sâm Ngọc Linh phát triển bền vững, bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng diện tích mà còn phải hình thành chuỗi giá trị từ giống, vùng nguyên liệu, sản xuất đến chế biến và tiêu thụ.
Một trong những khó khăn hiện nay là nguồn giống chất lượng. Giá cây giống sâm Ngọc Linh từ 1 - 3 năm tuổi dao động khoảng 200.000 - 600.000 đồng/cây, khiến chi phí đầu tư ban đầu khá lớn đối với người dân.
Theo ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, để bảo đảm chất lượng vùng sâm, người dân cần kiểm soát tốt khâu giống, đồng thời tuân thủ quy trình kỹ thuật trong quá trình trồng và chăm sóc.
Thời gian tới, địa phương sẽ phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã chuyên ngành hỗ trợ người dân ươm giống, trồng dặm, hướng dẫn kỹ thuật làm luống, che tán, phòng bệnh và chăm sóc cây trong giai đoạn ngủ đông.
Bên cạnh vai trò của doanh nghiệp, các hợp tác xã đang trở thành cầu nối quan trọng giữa người dân và thị trường.
Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh được thành lập năm 2021, hiện có 200 thành viên với vốn điều lệ 9,5 tỷ đồng. Hợp tác xã đang hỗ trợ người dân chuẩn hóa quy trình trồng, phát triển sản phẩm chế biến từ sâm và các loại dược liệu bản địa.
Ông Hồ Anh Phi, Tổng giám đốc Hợp tác xã Sâm và Dược liệu Ngọc Linh cho biết, mục tiêu của đơn vị là chuẩn hóa quy trình trồng sâm Ngọc Linh thuần tự nhiên, nâng cao giá trị sản phẩm và giúp đồng bào Xơ Đăng từng bước làm chủ kỹ thuật, thị trường.
“Cây sâm Ngọc Linh không chỉ là sinh kế thoát nghèo mà còn là niềm tự hào văn hóa, giúp bà con làm giàu bền vững trên chính quê hương mình”, ông Phi chia sẻ.
Năm 2026, xã Măng Ri đặt mục tiêu trồng mới 50 ha sâm Ngọc Linh, tương ứng khoảng 500.000 cây giống. Đến nay, địa phương đã thực hiện hơn 34 ha. Trong giai đoạn 2025 - 2030, xã đặt mục tiêu phát triển tổng diện tích dược liệu lên 6.300 ha, trong đó trồng mới 1.300 ha sâm Ngọc Linh.
Cùng với mở rộng vùng trồng, địa phương đang hướng đến quản lý nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP gắn với sâm Ngọc Linh và kết hợp du lịch trải nghiệm dược liệu.
Dưới những tán rừng Ngọc Linh, một chuỗi giá trị mới đang dần hình thành. Ở đó, người dân bản địa không chỉ là người trồng sâm, mà đang trở thành chủ thể gìn giữ và phát triển nguồn tài sản quý của đại ngàn.
Bài 3: Bảo vệ “quốc bảo” giữa đại ngàn Ngọc Linh
Mặc dù nguồn vốn Trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 chưa được phân bổ, Quảng Ngãi vẫn đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
Đầu tư dây chuyền tự động, ứng dụng máy móc hiện đại vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm OCOP từ nguồn nguyên liệu bản địa... đang trở thành hướng đi của nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã tại Quảng Ngãi. Công nghệ không chỉ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội gia tăng giá trị nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Sở hữu hơn 130km bờ biển cùng hệ sinh thái biển đảo đa dạng, Quảng Ngãi đang đứng trước nhiều cơ hội để phát triển kinh tế biển theo hướng xanh và bền vững. Nhân Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với ông Hồ Trọng Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi về công tác bảo vệ tài nguyên, môi trường biển và định hướng phát triển kinh tế biển trong thời gian tới.
