Sau nhiều năm đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt, suy giảm nguồn nước ngầm và nguy cơ xâm nhập mặn, Lý Sơn đã, đang và sẽ triển khai đồng thời nhiều giải pháp nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước. Từ các công trình trữ nước mưa, hồ chứa nước ngọt đến những dự án thu gom nước mặt quy mô lớn và phương án khử mặn nước biển, hòn đảo tiền tiêu đang từng bước giải cơn khát, tạo nền tảng để phát triển bền vững.
Xây dựng công trình tích nước
Nếu đảo Bé khát vì không có nguồn nước ngầm, còn đảo Lớn đối mặt nguy cơ cạn kiệt và xâm nhập mặn, thì câu hỏi lớn nhất đặt ra với Lý Sơn lúc này là làm thế nào để bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất và phát triển du lịch trong tương lai.
Những năm qua, hồ chứa nước Thới Lới vẫn được xem là "túi nước ngọt" lớn nhất của hòn đảo tiền tiêu này. Công trình có dung tích hơn 271 nghìn m3, được thiết kế cấp nước tưới cho khoảng 60 ha tỏi vụ đông xuân và cung cấp nước sinh hoạt cho khoảng 1.000 người dân với công suất 100m3/ngày đêm.
Tuy nhiên, sau nhiều 10 năm sử dụng, hồ đang bị bồi lắng, làm giảm năng lực cấp nước. Hiện hồ chứa nước này chỉ đáp ứng một phần nhu cầu nước tưới của người dân khu vực thôn Đông An Hải. Do đó, năm 2024, địa phương đã có tờ trình gửi UBND tỉnh Quảng Ngãi xin sửa chữa, nâng cấp hồ chứa nước Thới Lới. Tổng kinh phí đầu tư khoảng 50 tỷ đồng.
Bên cạnh đó, Dự án Hệ thống trữ nước sinh hoạt kết hợp tưới tiết kiệm cho nông nghiệp đảo Lý Sơn cũng được triển khai. Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 75 tỷ đồng, được nghiên cứu từ năm 2017 và khởi công vào năm 2020. Tuy nhiên, khi triển khai được khoảng 21% khối lượng thì phải tạm dừng do phát hiện nhiều bất cập.
Sau quá trình rà soát, điều chỉnh, dự án được thiết kế lại từ 3 bể chứa xuống còn 2 bể chứa nhưng tăng dung tích mỗi bể, bảo đảm tổng khả năng tích nước vẫn đạt khoảng 64.000m3.
Theo thiết kế, công trình sẽ tạo nguồn cấp nước sinh hoạt cho khoảng 800 người dân, bổ sung nguồn nước ngầm và cung cấp nước tưới tiết kiệm cho khoảng 44,5 ha đất nông nghiệp. Sau gần một thập kỷ kể từ ngày được phê duyệt, dự án hiện đã được tái khởi động.
Ông Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND Đặc khu Lý Sơn cho biết, hai bể chứa nước mưa quy mô lớn thuộc dự án trên đang được khẩn trương thi công, dự kiến hoàn thành trong năm 2026 nhằm tăng khả năng tích trữ nguồn nước tự nhiên.
Trong chuyến kiểm tra thực địa mới đây, ông Nguyễn Công Hoàng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi yêu cầu các đơn vị tập trung tối đa nguồn lực để đẩy nhanh tiến độ.
"Đây là dự án có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với đời sống dân sinh, phát triển kinh tế - xã hội cũng như bảo đảm quốc phòng, an ninh cho đặc khu Lý Sơn", ông Hoàng nhấn mạnh.
Giảm phụ thuộc vào nước ngầm
Trong nhiều năm qua, nước dưới đất là nguồn cung chủ yếu cho sinh hoạt và sản xuất của người dân trên đảo. Theo thống kê, toàn đảo hiện có hơn 2.000 giếng khai thác nước ngầm, trong đó gần một nửa là giếng đào.
Tuy nhiên, việc khai thác kéo dài đã khiến nhiều khu vực xuất hiện dấu hiệu suy giảm trữ lượng và xâm nhập mặn. Trước thực trạng này, từ năm 2016, tỉnh Quảng Ngãi đã cấm đào, khoan giếng mới nhằm bảo vệ nguồn nước ngầm.
Đến ngày 1/7/2025, công tác quản lý tiếp tục được siết chặt hơn để chấm dứt tình trạng khai thác tràn lan, từng bước kiểm soát hoạt động sử dụng nước dưới đất trên đảo.
Cùng với đó, địa phương tăng cường tuyên truyền, vận động người dân sử dụng nước tiết kiệm, áp dụng các giải pháp tưới tiên tiến nhằm giảm thất thoát nước trong sản xuất nông nghiệp.
Theo ông Nguyễn Thành Dũng, một nông dân ở Lý Sơn, nguồn nước hiện nay cần được sử dụng hợp lý và ưu tiên cho nhu cầu dân sinh.
"Làm nông còn có thể xoay xở phần nào, nhưng nước sinh hoạt thì không thể thiếu", ông Dũng chia sẻ.
Bên cạnh việc bảo vệ nguồn nước ngầm, ngành chức năng tỉnh Quảng Ngãi đang hướng tới giải pháp tận dụng tối đa nguồn nước mưa và nước mặt trên đảo.
Theo tính toán của các cơ quan chuyên môn, với diện tích lưu vực hơn 10km², tổng lượng nước mưa trên đảo mỗi năm vào khoảng 9 triệu m³. Sau khi trừ lượng nước thấm xuống đất và bốc hơi, vẫn còn khoảng 3 triệu m³ nước mặt chảy tràn rồi đổ thẳng ra biển.
Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước của người dân và sản xuất chỉ chiếm một phần trong lượng nước này. Từ thực tế đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi đã nghiên cứu phương án xây dựng hệ thống thu gom, trữ và cấp nước trên toàn đảo.
Theo đề xuất, hệ thống sẽ có công suất khoảng 1.150m³/ngày đêm, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cho khoảng 11.000 người dân, đồng thời tạo nguồn nước tưới tiết kiệm cho 32 ha đất sản xuất.
Các hạng mục đầu tư gồm bể chứa ngầm, nhà máy xử lý nước, tuyến ống dẫn nước từ hồ Thới Lới và mạng lưới phân phối nước đến các khu dân cư. Tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 250 tỷ đồng, triển khai trong giai đoạn 2026 - 2029.
Nếu được thực hiện đồng bộ, khoảng 1 triệu m³ nước ngọt mỗi năm có thể được giữ lại phục vụ sản xuất nông nghiệp, chế biến thủy sản, sinh hoạt và phát triển du lịch thay vì chảy ra biển như hiện nay.
Hướng ra biển tìm nước ngọt
Dù vậy, các giải pháp trữ nước mưa và khai thác nước mặt chỉ có thể đáp ứng một phần nhu cầu trong tương lai.
Theo quy hoạch phát triển du lịch đã được phê duyệt, Lý Sơn được định hướng trở thành trung tâm du lịch biển đảo của khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên vào năm 2030, tiến tới trở thành trung tâm du lịch biển đảo của cả nước vào năm 2045.
Điều đó đồng nghĩa nhu cầu sử dụng nước sẽ tiếp tục gia tăng cùng với sự phát triển của dân cư, du lịch và dịch vụ.
Theo ông Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND Đặc khu Lý Sơn, về lâu dài, muốn giải quyết căn cơ bài toán nước ngọt thì phải đồng thời triển khai nhiều giải pháp, từ trữ nước mưa, bảo vệ nước ngầm đến đầu tư các công trình cấp nước quy mô lớn.
"Theo quy hoạch phát triển du lịch được phê duyệt, khi quy mô dân số và lượng khách tăng lên, Lý Sơn sẽ đầu tư nhà máy khử mặn nước biển để tạo nguồn nước ngọt ổn định. Đây được cho là giải pháp bền vững cho tương lai", ông Huy cho biết.
Thực tế cho thấy, không có giải pháp đơn lẻ nào có thể giải quyết triệt để bài toán nước ngọt cho Lý Sơn.
Hồ chứa Thới Lới chỉ đáp ứng một phần nhu cầu. Nguồn nước ngầm đang chịu áp lực khai thác lớn và nguy cơ xâm nhập mặn ngày càng gia tăng. Trong khi đó, các công trình thu gom, tích trữ nước mưa cần thời gian để hoàn thiện và phát huy hiệu quả.
Bởi vậy, chiến lược an ninh nước ngọt cho Lý Sơn phải là sự kết hợp giữa nhiều giải pháp: quản lý chặt nguồn nước ngầm, tận dụng tối đa nguồn nước mưa, đầu tư hạ tầng trữ nước, áp dụng các phương thức sử dụng nước tiết kiệm và từng bước triển khai công nghệ khử mặn nước biển.
Giữa trùng khơi, nơi bốn bề là biển mặn, mỗi giọt nước ngọt đều mang giá trị đặc biệt. Và hơn cả một nhu cầu dân sinh, bảo đảm nguồn nước ổn định đang trở thành điều kiện tiên quyết để Lý Sơn thực hiện khát vọng phát triển du lịch, nâng cao đời sống người dân và xây dựng một đảo tiền tiêu phát triển bền vững trong tương lai.
Mặc dù nguồn vốn Trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 chưa được phân bổ, Quảng Ngãi vẫn đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
Đầu tư dây chuyền tự động, ứng dụng máy móc hiện đại vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm OCOP từ nguồn nguyên liệu bản địa... đang trở thành hướng đi của nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã tại Quảng Ngãi. Công nghệ không chỉ giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội gia tăng giá trị nông sản và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Sở hữu hơn 130km bờ biển cùng hệ sinh thái biển đảo đa dạng, Quảng Ngãi đang đứng trước nhiều cơ hội để phát triển kinh tế biển theo hướng xanh và bền vững. Nhân Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026, phóng viên Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trao đổi với ông Hồ Trọng Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi về công tác bảo vệ tài nguyên, môi trường biển và định hướng phát triển kinh tế biển trong thời gian tới.
