Bài 4: Bảo tồn biển - nền tảng cho kinh tế xanh, phát triển du lịch bền vững

LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.

Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?

Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.

Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững.

PV: Thưa ông, hiện nay vấn đề bảo tồn biển là nhiệm vụ hết sức quan trọng đối với Cồn Cỏ, Khu Bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ là một trong những vùng biển đảo có tính đa dạng sinh học cao ở Việt Nam. Các nhà khoa học đã ghi nhận có 954 loài sinh vật biển trong hệ sinh thái rạn đá, rạn san hô và vùng biển ven đảo. Vậy Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cùng Đặc khu Cồn Cỏ đã và đang triển khai những chiến lược cụ thể nào nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn biển?

Ông Nguyễn Hữu Vinh: Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, gia tăng áp lực khai thác thủy sản và phát triển kinh tế, công tác quản lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học biển đang đối mặt với nhiều thách thức. Riêng đối với Cồn Cỏ, bảo tồn biển không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên, mà chính là bảo vệ nền tảng phát triển lâu dài của kinh tế biển và du lịch bền vững.

Trên cơ sở Quyết định số 732/QĐ-UBND (ngày 03/3/2026) Phê duyệt Kế hoạch quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2026-2030, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh sẽ tập trung vào 3 định hướng lớn.

Quản lý chặt chẽ – bảo vệ nghiêm ngặt. Tổ chức lại không gian Khu bảo tồn theo hướng khoa học, kiểm soát chặt các hoạt động khai thác và du lịch; tăng cường tuần tra liên ngành, kiên quyết bảo vệ các phân khu trọng yếu và các hệ sinh thái nhạy cảm như rạn san hô, thảm rong, cỏ biển.

Tỉnh Quảng Trị có đường bờ biển dài khoảng 191 km, với hệ sinh thái biển đa dạng, bao gồm bãi triều, rạn san hô, thảm cỏ biển và vùng cửa sông, đặc biệt ở khu vực Đặc khu Cồn Cỏ. Đây là nguồn tài nguyên quý giá, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là sinh kế của cộng đồng cư dân ven biển.

Phục hồi hệ sinh thái – bảo vệ loài nguy cấp. Đẩy mạnh phục hồi rạn san hô, tái tạo nguồn lợi thủy sản; ưu tiên bảo vệ các loài có nguy cơ tuyệt chủng; đồng thời ứng dụng khoa học công nghệ để giám sát, đánh giá sức khỏe hệ sinh thái biển một cách chủ động.

Gắn bảo tồn với sinh kế và phát triển kinh tế xanh. Phát triển mạnh các mô hình đồng quản lý, sinh kế bền vững; thúc đẩy du lịch sinh thái, dịch vụ biển có trách nhiệm; huy động nguồn lực trong và ngoài nước để biến bảo tồn thành động lực phát triển.

Về chiến lược cụ thể nhằm hỗ trợ Đặc khu Cồn Cỏ thực hiện hiệu quả công tác bảo tồn biển, giai đoạn 2026–2030, Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu UBND tỉnh phê duyệt một số dự án và nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết là điều chỉnh ranh giới và mở rộng diện tích Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ từ 4.300,65 ha hiện nay lên khoảng 10.000 ha, nhằm tăng cường không gian bảo vệ hệ sinh thái biển và đa dạng sinh học.

Song song đó, tỉnh sẽ đầu tư xây dựng Trụ sở làm việc, Trung tâm truyền thông và phát triển cộng đồng, cùng Trạm cứu hộ động vật thủy sản hoang dã, nguy cấp, quý hiếm cho Ban Quản lý Khu bảo tồn biển đảo Cồn Cỏ, qua đó nâng cao năng lực quản lý, nghiên cứu và giáo dục bảo tồn.

Về thực thi pháp luật trên biển, dự kiến đóng mới một tàu tuần tra vỏ sắt hiện đại phục vụ công tác bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Phương tiện này sẽ hỗ trợ việc phối hợp tuần tra, kiểm tra và xử lý vi phạm giữa Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư, Đồn Biên phòng Cồn Cỏ và Công an Đặc khu.

Ngoài ra, tỉnh cũng định hướng thành lập thêm hai khu bảo tồn biển gò đồi ngầm, gồm khu vực Vĩnh Hoàng – Cửa Tùng và Đồng Hới – Ninh Châu – Cam Hồng – Sen Ngư, nhằm hình thành mạng lưới bảo tồn biển liên kết vùng, góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản và phát triển kinh tế biển bền vững.

PV: Thời gian qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị đã hỗ trợ Đặc khu Cồn Cỏ trong công tác bảo tồn tài nguyên biển và nâng cao sinh kế cho người dân địa phương như thế nào, thưa ông?

Ông Nguyễn Hữu Vinh: Tỉnh Quảng Trị xác định rõ bảo tồn không phải là “giữ nguyên trạng”, mà là quản lý thông minh để vừa gìn giữ đa dạng sinh học, vừa tạo ra giá trị kinh tế bền vững. Mục tiêu của chúng tôi là xây dựng các khu bảo tồn biển trong tỉnh trở thành mô hình tiêu biểu gắn với phát triển kinh tế xanh của khu vực miền Trung và cả nước.

Sở Nông nghiệp và Môi trường là chủ đầu tư dự án xây dựng cột mốc A11. Dự án có mục tiêu khẳng định, củng cố vững chắc chủ quyền biển đảo của Việt Nam, đảm bảo quốc phòng an ninh, đồng thời để nâng cao nhận thức biển, đảo của Tổ quốc trong Nhân dân và là sản phẩm du lịch hấp dẫn cho du khách tham quan, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Dự án đang gấp rút thực hiện, dự kiến hoàn thành trong năm 2026.

UBND tỉnh Quảng Trị đã ban hành kế hoạch triển khai đề án “Chuyển đổi một số nghề khai thác hải sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sinh thái trên địa bàn tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2026-2030 tầm nhìn đến 2045". Theo đó, tỉnh ưu tiên bố trí kinh phí chuyển đổi tàu cá hành nghề lưới kéo, lưới rê nổi sang ngành nghề khai thác thân thiện với môi trường, nguồn lợi thủy sản; đồng thời chuyển đổi công dụng khai thác sang ngành nghề dịch vụ khác ngoài khai thác như: thu mua hải sản, nuôi trồng thủy sản, dịch vụ du lịch,…

PV: Trong những năm gần đây, đảo Cồn Cỏ đang phải đối mặt với áp lực gia tăng rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa từ hoạt động sinh hoạt và du lịch. Theo ông, Cồn Cỏ cần những cơ chế hỗ trợ cụ thể nào từ phía Sở Nông nghiệp và Môi trường để giải quyết hiệu quả vấn đề này?

Ông Nguyễn Hữu Vinh: Đảo Cồn Cỏ có hình dạng tương đối tròn, biệt lập, chịu tác động trực tiếp của dòng hải lưu, nên sóng gió tại đảo Cồn Cỏ rất khắc nghiệt, đặc biệt vào mùa bão với gió mạnh cấp 8-9 và sóng biển dâng cao trên 2m, khiến mọi hoạt động phải tạm dừng để trú bão. Do đó, vấn đề rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa, đang trở thành thách thức ngày càng rõ nét. Để giải quyết căn cơ, tôi cho rằng Cồn Cỏ rất cần sự hỗ trợ đồng bộ từ Sở Nông nghiệp và Môi trường trên một số phương diện.

Thứ nhất, hỗ trợ quy hoạch và hạ tầng quản lý chất thải. Xây dựng mô hình thu gom – phân loại – xử lý rác phù hợp điều kiện đảo; ưu tiên giảm thiểu tại nguồn và đầu tư hệ thống xử lý rác thải quy mô nhỏ, công nghệ hiện đại, thân thiện môi trường.

Thứ hai, hỗ trợ cơ chế, chính sách đặc thù. Thí điểm mô hình “đảo không rác thải nhựa”, ban hành quy định hạn chế, tiến tới loại bỏ nhựa dùng một lần; đồng thời có chính sách khuyến khích người dân, doanh nghiệp sử dụng vật liệu thay thế.

Thứ ba, tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức. Triển khai các chương trình giáo dục môi trường, xây dựng thói quen phân loại rác, giảm thiểu rác thải nhựa trong sinh hoạt và hoạt động du lịch.

Thứ tư, hỗ trợ nguồn lực, khoa học – công nghệ và tổ chức xử lý rác. Huy động các dự án, đối tác; ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý rác thải; đồng thời hỗ trợ thu gom, vận chuyển rác (nhất là rác nhựa khó xử lý) về đất liền khi cần thiết.

Thứ năm, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và kiểm soát rác thải từ bên ngoài. Phát triển các mô hình tái chế, tái sử dụng rác thải nhựa gắn với sinh kế; đồng thời tăng cường giải pháp kiểm soát, thu gom rác thải trôi dạt từ biển vào đảo.

Chúng tôi tin rằng, với sự vào cuộc tích cực của Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng chính quyền địa phương, Cồn Cỏ hoàn toàn có thể trở thành mô hình đảo xanh – sạch – không rác thải nhựa trong thời gian tới.

PV: Trân trọng cám ơn ông!