Bờ xe nước và câu chuyện “dẫn thủy nhập điền”

Sông Trà Khúc bắt nguồn từ vùng núi phía tây Quảng Ngãi, dài khoảng 135km, chảy qua miền núi, đồng bằng rồi đổ ra Biển Đông qua cửa Đại. Trước khi công trình thủy lợi Thạch Nham được xây dựng, dòng sông giữ vai trò quan trọng đối với cả sản xuất và giao thương của cư dân hai bên bờ.

Vào những năm 1960 - 1970, khi giao thông đường bộ chưa phát triển, sông Trà Khúc vẫn tấp nập ghe thuyền. Hàng hóa từ đồng bằng như mắm, muối, cá khô được đưa lên miền núi; quế, mật ong, trầm và nhiều lâm thổ sản lại theo dòng sông về xuôi. Dọc hai bờ có nhiều bến đò vừa phục vụ đi lại, vừa là nơi giao thương như Tam Thương, Ngân Giang, Trường Xuân, Quán Cơm, Thọ Lộc, Đồng Có, Đồng Ké…

Nhưng với cư dân ven sông, Trà Khúc còn quan trọng hơn ở nguồn nước phục vụ sản xuất. Khi hệ thống thủy lợi chưa phát triển, sản xuất nông nghiệp phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Vụ Đông Xuân chủ yếu trông chờ vào nước trời, trong khi mùa Hè Thu thường đối mặt với nắng nóng, khô hạn.

Trong điều kiện đó, những bờ xe nước được dựng bên sông đã phát huy vai trò “dẫn thủy nhập điền”, đưa nước từ sông lên ruộng, góp phần duy trì sản xuất và bảo đảm năng suất cây trồng.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Cao Văn Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi, bờ xe nước từng là biểu tượng của Quảng Ngãi, thể hiện sức sáng tạo của cộng đồng cư dân gắn với nông nghiệp. Dù nhiều địa phương từng có bờ xe nước, nhưng khi nhắc đến hình ảnh này, người ta thường nghĩ đến Quảng Ngãi bởi nơi đây từng có nhiều công trình với quy mô lớn, tập trung trên sông Trà Khúc và sông Vệ.

Bờ xe nước vì thế không đơn thuần là một công cụ lấy nước. Đó còn là kết quả của quá trình người dân quan sát dòng chảy, địa hình, mực nước để tạo ra phương thức đưa nước phù hợp với đồng ruộng. Trong đó chứa đựng kinh nghiệm sản xuất và cách ứng xử của cư dân với điều kiện tự nhiên.

Khi hệ thống thủy lợi hiện đại phát triển, những bờ xe nước dần không còn giữ vai trò như trước. Tuy nhiên, hình ảnh những vòng xe đưa nước từ sông vào ruộng vẫn là một phần ký ức về nền nông nghiệp ven sông và khả năng thích ứng của cộng đồng với tự nhiên.

Cầu mới mang dấu ấn dòng sông

Cầu Trà Khúc 1 hiện hữu đã được xây dựng hơn 60 năm, trở thành một phần quen thuộc của đô thị Quảng Ngãi. Qua nhiều thập niên khai thác, cây cầu đã xuống cấp, không còn đáp ứng đầy đủ nhu cầu giao thông ngày càng tăng. Do đó, sáng ngày 8/10, tỉnh Quảng Ngãi chính thức khởi công xây dựng mới cây cầu này.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Đức Tâm, việc đầu tư xây dựng cầu Trà Khúc 1 mới không chỉ nhằm tăng năng lực kết nối giữa hai bờ sông mà còn góp phần hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, mở rộng không gian phát triển đô thị trung tâm. Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng giảm áp lực cho hệ thống giao thông hiện hữu, tạo điều kiện phát triển thương mại, dịch vụ, du lịch và thúc đẩy kinh tế - xã hội của tỉnh.

Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu trong quá trình triển khai, các đơn vị phải đặc biệt quan tâm đến tổ chức giao thông, cảnh quan và môi trường; hạn chế thấp nhất ảnh hưởng đến đời sống, sinh hoạt và việc đi lại của người dân. Công trình phải được tập trung nguồn lực, bảo đảm tiến độ, chất lượng và phát huy hiệu quả đầu tư.

Dự án có tổng mức đầu tư 2.199 tỷ đồng, tổng chiều dài tuyến chính 829,7m. Trong đó, cầu Trà Khúc 1 dài 577,55m, rộng 28m. Cùng với cầu là các tuyến đường kết nối, nút giao, hầm chui đường Tôn Đức Thắng, kè sông, đường dạo, cây xanh, chiếu sáng và các hạng mục hạ tầng kỹ thuật liên quan.

Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh Quảng Ngãi Trần Hoàng Vĩnh cho biết, đây là công trình có quy mô lớn, giữ vai trò quan trọng trong phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, mở rộng không gian đô thị và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Không chỉ mang chức năng giao thông, cầu Trà Khúc 1 mới còn được kỳ vọng trở thành điểm nhấn kiến trúc trên dòng sông. Phương án “Dấu ấn sông Trà” đạt giải Nhất trong cuộc thi tuyển kiến trúc rộng rãi trong nước, với hình tượng ba vòng tròn nối tiếp nhau, gợi liên tưởng đến những bờ xe nước từng hiện diện trên sông Trà Khúc.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Ngãi nhìn nhận, nếu cầu Trà Khúc 1 cũ lưu giữ ký ức của hơn 60 năm qua thì thiết kế mới khơi gợi một lớp ký ức lâu đời hơn, gắn với thời kỳ những bờ xe nước hiện diện bên dòng Trà Khúc. Việc đưa hình tượng bờ xe nước vào công trình tạo nên bản sắc riêng, kết nối kiến trúc hiện đại với văn hóa, lịch sử và tri thức bản địa.

Cùng với cây cầu, dự án được đầu tư đồng bộ các hạng mục cảnh quan. Hướng tuyến mới được điều chỉnh khoảng 11° về phía Đông so với cầu hiện hữu; tại nút giao phía Bắc, cây đa lịch sử được giữ lại, kết hợp với không gian công viên và cảnh quan. Qua đó, công trình được đặt trong tổng thể không gian hai bên sông thay vì tách rời khỏi cảnh quan hiện hữu.

Những vòng xe từng quay bên dòng Trà Khúc để đưa nước về ruộng năm nào nay được chuyển hóa trên cây cầu mới là một hành trình nối dài ký ức của vùng đất. Bờ xe nước từng giúp người dân khai thác nguồn nước sông để duy trì mùa màng. Cầu Trà Khúc 1 mới hôm nay tiếp tục khai thác giá trị của không gian dòng sông theo một cách khác, phục vụ nhu cầu kết nối và phát triển đô thị.

Sự tiếp nối ấy khiến hình tượng bờ xe nước trên cầu không chỉ mang ý nghĩa kiến trúc. Đó còn là lời nhắc về một nền nông nghiệp từng gắn chặt với dòng Trà Khúc, về tri thức bản địa và sức sáng tạo của người dân trong quá trình thích ứng với tự nhiên.