Chính quyền cấp xã: Nhân tố nòng cốt trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng bền vững

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh cải cách bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính và triển khai thực hiện Kết luận số 61-KL/TW của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 13-CT/TW, chính quyền cấp xã ngày càng giữ vị trí then chốt trong công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Với lợi thế là cấp chính quyền gần dân nhất, nắm chắc địa bàn và trực tiếp tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, chính quyền cấp xã đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn vi phạm pháp luật về lâm nghiệp, huy động cộng đồng tham gia bảo vệ rừng và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững

Thực tiễn cho thấy, mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về quản lý, bảo vệ rừng muốn đi vào cuộc sống đều phải được triển khai từ cơ sở. Trong hệ thống chính quyền địa phương, cấp xã là cấp gần dân nhất, trực tiếp quản lý địa bàn và thường xuyên tiếp xúc với người dân sống trong và ven rừng. Do đó, chính quyền cấp xã giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là lực lượng nòng cốt trong tổ chức thực hiện các nhiệm vụ quản lý, bảo vệ và phát triển rừng tại địa phương.

Nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong bảo vệ rừng

Theo ông Bùi Giang Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành - Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, khác với các cấp quản lý khác, chính quyền cấp xã có lợi thế lớn nhất là nắm chắc tình hình thực tiễn tại cơ sở. Đây là cấp chính quyền hiểu rõ đặc điểm địa hình, hiện trạng tài nguyên rừng, dân cư, phong tục tập quán cũng như những vấn đề phát sinh trên địa bàn.

Trong công tác quản lý nhà nước về lâm nghiệp, chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật; kiểm tra, giám sát việc sử dụng đất lâm nghiệp; phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng. Mọi diễn biến liên quan đến phá rừng, khai thác lâm sản trái phép, lấn chiếm đất rừng hay nguy cơ cháy rừng đều được phát hiện đầu tiên từ cơ sở.

Thực tế cho thấy, ở những địa phương mà chính quyền cấp xã quan tâm, sát sao và chủ động triển khai các biện pháp quản lý thì tình trạng vi phạm pháp luật về lâm nghiệp giảm đáng kể. Ngược lại, ở những nơi công tác lãnh đạo, chỉ đạo còn thiếu quyết liệt, việc buông lỏng quản lý thường dẫn đến tình trạng phá rừng, khai thác lâm sản trái phép kéo dài và khó xử lý.

Có thể khẳng định rằng, hiệu quả công tác quản lý và bảo vệ rừng phụ thuộc rất lớn vào vai trò, trách nhiệm của chính quyền cấp xã.

Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cấp xã đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng. Theo ông Giang, người đứng đầu không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính mà còn phải trực tiếp chỉ đạo, điều hành các hoạt động bảo vệ rừng trên địa bàn.

Trong điều kiện nhiều địa phương thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, diện tích quản lý của cấp xã ngày càng mở rộng, nhiều xã miền núi quản lý hàng nghìn đến hàng chục nghìn héc-ta rừng. Điều đó đòi hỏi lãnh đạo cấp xã phải nắm chắc hiện trạng tài nguyên rừng, xác định rõ các khu vực trọng điểm, các điểm nóng về phá rừng, cháy rừng và các nguy cơ tiềm ẩn khác.

Ông Giang cho rằng, để quản lý rừng một cách hiệu quả, người đứng đầu chính quyền cấp xã cần xây dựng kế hoạch quản lý, bảo vệ rừng phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, phân công nhiệm vụ cụ thể cho các lực lượng liên quan, thường xuyên kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Đồng thời, phải chịu trách nhiệm trước cấp trên nếu để xảy ra tình trạng phá rừng nghiêm trọng hoặc buông lỏng quản lý kéo dài.

Việc gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả bảo vệ rừng sẽ tạo động lực mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lâm nghiệp tại cơ sở.

Phát huy vai trò của cộng đồng, gắn bảo vệ rừng với phát triển sinh kế cho người dân

Bảo vệ rừng là nhiệm vụ khó khăn bởi diện tích rừng lớn, địa hình phức tạp, lực lượng chuyên trách còn mỏng. Vì vậy, chính quyền cấp xã cần phát huy sức mạnh tổng hợp của cộng đồng dân cư để tham gia quản lý và bảo vệ rừng. Người dân địa phương là những người am hiểu địa bàn, thường xuyên sinh sống, sản xuất gần rừng và có điều kiện phát hiện sớm các hành vi vi phạm. Khi được tuyên truyền, vận động và tạo điều kiện tham gia, người dân sẽ trở thành lực lượng bảo vệ rừng hiệu quả nhất.

Nhiều địa phương như Sơn La, Lai Châu, Lào Cai… đã xây dựng thành công mô hình tổ tự quản bảo vệ rừng, tổ tuần tra cộng đồng, nhóm hộ nhận khoán bảo vệ rừng. Các mô hình này không chỉ góp phần ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân đối với tài nguyên thiên nhiên.

Chính quyền cấp xã có vai trò trung tâm trong việc tổ chức, hướng dẫn và duy trì hoạt động của các mô hình cộng đồng. Đồng thời, cần phối hợp chặt chẽ với các tổ chức đoàn thể như Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ… để tuyên truyền, vận động người dân tích cực tham gia bảo vệ rừng. Khi người dân thực sự trở thành chủ thể của công tác bảo vệ rừng, hiệu quả quản lý sẽ được nâng lên rõ rệt và bền vững hơn.

Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng phá rừng là đời sống của người dân vùng rừng còn nhiều khó khăn. Ông Giang cho rằng, muốn bảo vệ rừng hiệu quả phải giải quyết tốt bài toán sinh kế cho người dân.

Chính quyền cấp xã đóng vai trò cầu nối giữa người dân với các chương trình, dự án phát triển kinh tế lâm nghiệp. Cấp xã cần chủ động hướng dẫn người dân phát triển các mô hình sản xuất phù hợp như trồng rừng gỗ lớn, trồng cây dược liệu dưới tán rừng, phát triển lâm sản ngoài gỗ, chăn nuôi dưới tán rừng và du lịch sinh thái cộng đồng.

Bên cạnh đó, cần hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn, khoa học kỹ thuật, thị trường tiêu thụ sản phẩm và các chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Khi người dân có thu nhập ổn định từ rừng, họ sẽ có động lực mạnh mẽ để bảo vệ và phát triển rừng lâu dài. Chính quyền cấp xã cũng cần tham gia tổ chức thực hiện hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, bảo đảm nguồn kinh phí đến đúng đối tượng, công khai, minh bạch và kịp thời. Đây là nguồn lực quan trọng giúp người dân gắn bó với nghề rừng và nâng cao trách nhiệm trong bảo vệ tài nguyên rừng.

Ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý rừng

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra nhiều cơ hội để nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ rừng. Do đó, chính quyền cấp xã cần chủ động tiếp cận và ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ vào thực tiễn quản lý.

Hiện nay, nhiều công nghệ hiện đại như hệ thống thông tin địa lý (GIS), ảnh viễn thám, thiết bị bay không người lái (drone), hệ thống định vị GPS và các phần mềm quản lý rừng đã được triển khai tại nhiều địa phương. Những công nghệ này giúp theo dõi diễn biến tài nguyên rừng, phát hiện sớm các điểm nóng về phá rừng và cảnh báo nguy cơ cháy rừng.

Đối với cấp xã, việc sử dụng các ứng dụng số trong quản lý hồ sơ đất lâm nghiệp, theo dõi hiện trạng rừng và tiếp nhận phản ánh của người dân sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí và tăng tính minh bạch.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ cho đội ngũ cán bộ cơ sở, từng bước xây dựng nền quản trị lâm nghiệp hiện đại, hiệu quả và phù hợp với xu thế chuyển đổi số quốc gia.

Theo ông Giang, để phát huy tốt hơn vai trò của chính quyền cấp xã trong quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, các địa phương cần tập trung thực hiện một số giải pháp trọng tâm như: Tiếp tục nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, cán bộ và nhân dân đối với công tác quản lý, bảo vệ rừng; sớm hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong quản lý tài nguyên rừng; tăng cường nguồn lực cho cấp xã, bao gồm kinh phí, trang thiết bị, phương tiện tuần tra và lực lượng bảo vệ rừng tại cơ sở; đẩy mạnh giao đất, giao rừng cho hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư nhằm xác định rõ chủ thể quản lý và nâng cao trách nhiệm bảo vệ rừng; tăng cường phối hợp giữa chính quyền cấp xã với lực lượng kiểm lâm, công an, quân đội và các tổ chức chính trị - xã hội trong công tác bảo vệ rừng; thúc đẩy phát triển kinh tế lâm nghiệp, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân sống phụ thuộc vào rừng; đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ trong công tác quản lý, giám sát và bảo vệ rừng…

Việc quản lý, bảo vệ và phát triển rừng bền vững, chính quyền cấp xã giữ vai trò đặc biệt quan trọng và không thể thay thế. Với vị trí là cấp chính quyền gần dân nhất, trực tiếp quản lý địa bàn và tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, chính quyền cấp xã là nhân tố quyết định đến hiệu quả công tác bảo vệ rừng ở cơ sở.

“Trong giai đoạn hiện nay, khi yêu cầu phát triển xanh, phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng cao, việc nâng cao năng lực, trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của chính quyền cấp xã có ý nghĩa chiến lược. Chỉ khi chính quyền cơ sở thực sự mạnh, gần dân, hiểu dân và phát huy được sức mạnh của cộng đồng thì mục tiêu quản lý, bảo vệ và phát triển rừng bền vững mới có thể đạt được, góp phần bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh sinh thái cho đất nước”, ông Giang nhấn mạnh.