Đắk Lắk là một trong những địa phương có diện tích rừng lớn của khu vực Tây Nguyên, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học, điều hòa nguồn nước và phát triển kinh tế lâm nghiệp. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trách nhiệm quản lý rừng được giao mạnh hơn cho cấp xã, đưa chính quyền cơ sở trở thành lực lượng "tuyến đầu" trong bảo vệ tài nguyên rừng.

Tính đến cuối năm 2025, diện tích đất lâm nghiệp và rừng do UBND cấp xã quản lý trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk lên tới hơn 204.000 ha. Trong đó có trên 53.000 ha rừng tự nhiên, hơn 63.000 ha rừng trồng cùng hàng chục nghìn héc-ta đất chưa có rừng thuộc các loại rừng đặc dụng, phòng hộ và sản xuất. Đây là nguồn tài nguyên quý giá nhưng cũng đặt ra áp lực rất lớn đối với công tác quản lý ở cơ sở.

Chính quyền cấp xã trở thành "tuyến đầu" bảo vệ rừng

Việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong tổ chức quản lý lâm nghiệp. UBND cấp xã không chỉ thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính mà còn trực tiếp chịu trách nhiệm đối với diện tích rừng và đất lâm nghiệp chưa giao, chưa cho thuê trên địa bàn.

Ông Nguyễn Quốc Hưng, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đắk Lắk cho biết, để thực hiện nhiệm vụ này, các xã đã thành lập bộ phận chuyên môn về nông nghiệp và môi trường làm đầu mối tham mưu công tác quản lý nhà nước về lâm nghiệp. Cùng với đó, lực lượng kiểm lâm được tổ chức theo mô hình khu vực, phối hợp thường xuyên với chính quyền địa phương trong tuần tra, kiểm soát và xử lý các hành vi vi phạm.

Theo ông Hưng, một trong những điểm mới đáng chú ý trong công tác quản lý, bảo vệ rừng của địa phương là sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa chính quyền cơ sở với lực lượng kiểm lâm, công an xã, dân quân tự vệ và Ban Chỉ huy quân sự xã. Các địa phương đã xây dựng phương án phòng cháy, chữa cháy rừng theo phương châm "4 tại chỗ", sẵn sàng huy động lực lượng khi xảy ra sự cố.

Không chỉ dừng ở việc tuần tra, nhiều xã còn tăng cường tuyên truyền pháp luật thông qua hệ thống truyền thanh cơ sở, các cuộc họp thôn, buôn, vận động người dân ký cam kết bảo vệ rừng, đặc biệt trong mùa khô - thời điểm nguy cơ cháy rừng luôn ở mức cao. Đặc biệt, trước đây thay vì chỉ xử lý sau khi xảy ra vi phạm, công tác quản lý rừng hiện nay được chuyển mạnh sang hướng chủ động phòng ngừa.

Chi cục Kiểm lâm Đắk Lắk thường xuyên theo dõi hệ thống cảnh báo cháy rừng trực tuyến, phân công lực lượng trực 24/24 giờ để kịp thời xác minh các điểm nghi cháy và phối hợp xử lý ngay từ đầu. Bên cạnh đó, chính quyền cấp xã cũng chủ động rà soát các khu vực trọng điểm, tăng cường tuần tra tại những nơi có nguy cơ cao xảy ra phá rừng hoặc lấn chiếm đất lâm nghiệp...

Nhờ sự phối hợp đồng bộ giữa các lực lượng, nhiều vụ việc đã được phát hiện và ngăn chặn kịp thời, hạn chế thiệt hại đối với tài nguyên rừng.

Cùng với nhiệm vụ bảo vệ, địa phương cũng đang từng bước triển khai các kế hoạch giao rừng, cho thuê rừng nhằm từng bước xác lập chủ thể quản lý rõ ràng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng theo đúng quy định của Luật Lâm nghiệp.

Mặc dù đã có nhiều chuyển biến tích cực trong công tác bảo vệ rừng, nhưng thực tế cho thấy tình trạng vi phạm pháp luật về lâm nghiệp tại Đắk Lắk vẫn diễn biến phức tạp. Ông Hưng cho biết, trong năm 2025, địa phương đã ghi nhận hơn 700 vụ phá rừng với diện tích thiệt hại hơn 184 ha. Ngoài ra còn xảy ra 42 vụ khai thác rừng trái phép. Mặc dù số vụ đã giảm so với năm trước nhưng vẫn ở mức cao, phản ánh áp lực rất lớn đối với công tác quản lý tài nguyên rừng.

Theo ông Hưng, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ nhu cầu đất sản xuất nông nghiệp của người dân. Tình trạng di cư tự do, gia tăng dân số cơ học cùng nhu cầu mở rộng diện tích canh tác khiến nhiều đối tượng bất chấp quy định pháp luật để lấn chiếm đất rừng.

Bên cạnh đó, việc xử lý các trường hợp vi phạm tồn tại từ nhiều năm trước cũng gặp không ít khó khăn do hồ sơ pháp lý chưa hoàn chỉnh, ranh giới quản lý chưa được xác định rõ ràng…

Sau một thời gian vận hành chính quyền địa phương hai cấp, ở nhiều địa phương của Đắk Lắk đã thấy tính ưu việt, đặc biệt là công tác phục vụ nhân dân. Tuy nhiên, sau khi được giao thêm trách nhiệm, nhiều UBND cấp xã đang phải đối mặt với không ít khó khăn, áp lực, đặc biệt trong công tác bảo vệ rừng.

Khó khăn đầu tiên là thiếu nguồn nhân lực chuyên môn. Ông Hưng cho biết, đến nay phần lớn các xã hiện chưa có cán bộ lâm nghiệp chuyên trách. Công chức phụ trách lĩnh vực nông nghiệp và môi trường thường phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau nên chưa thể dành toàn bộ thời gian cho công tác quản lý rừng.

Không chỉ thiếu nhân lực, kinh phí dành cho công tác tuần tra, bảo vệ, phòng cháy chữa cháy rừng cũng còn hạn chế. Nguồn kinh phí chủ yếu vẫn dựa vào ngân sách nhà nước và nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng, trong khi thủ tục giải ngân còn nhiều vướng mắc.

Một khó khăn nữa trong công tác bảo vệ rừng của Đắk Lắk là cơ chế phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm và chính quyền cấp xã trong mô hình chính quyền hai cấp vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện. Một số quy trình phối hợp chưa có hướng dẫn thống nhất nên việc triển khai tại cơ sở đôi lúc còn lúng túng.

Hướng tới mô hình quản trị rừng hiện đại, chung tay giữ màu xanh Tây Nguyên

Theo ông Nguyễn Quốc Hưng, để nâng cao hiệu quả quản lý, ngành lâm nghiệp Đắk Lắk đang từng bước chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị tài nguyên rừng theo hướng hiện đại. Một trong những định hướng quan trọng là đẩy nhanh tiến độ giao đất, giao rừng nhằm xác lập chủ rừng thực sự. Khi quyền và trách nhiệm được xác định rõ, các chủ thể sẽ có động lực đầu tư, bảo vệ và phát triển rừng bền vững hơn.

Bên cạnh đó, địa phương tiếp tục tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý rừng thông qua bản đồ số, hệ thống GIS, ảnh viễn thám, cảnh báo cháy sớm và cơ sở dữ liệu liên thông giữa đất đai và lâm nghiệp.

Việc số hóa sẽ giúp cập nhật nhanh diễn biến rừng, phát hiện sớm các hành vi xâm hại tài nguyên rừng, đồng thời tạo nền tảng cho việc tham gia các cơ chế tài chính xanh như REDD+, thị trường carbon và dịch vụ môi trường rừng...

Đặc biệt, để công tác bảo vệ rừng thực chất, hiệu quả phải phát huy vai trò của cộng đồng. Thực tế cho thấy, không một lực lượng nào có thể bảo vệ rừng hiệu quả nếu thiếu sự tham gia của người dân.

Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện thể chế, Đắk Lắk đang hướng đến mô hình đồng quản lý rừng, trong đó Nhà nước giữ vai trò quản lý, giám sát, còn cộng đồng dân cư trực tiếp tham gia bảo vệ và được hưởng lợi từ các giá trị của rừng.

Các mô hình phát triển trồng dược liệu dưới tán rừng, nông lâm kết hợp, du lịch sinh thái cộng đồng hay khai thác lâm sản ngoài gỗ đang được xem là hướng đi phù hợp nhằm tạo sinh kế ổn định cho người dân, qua đó giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Khi người dân có thu nhập từ rừng, họ sẽ trở thành những "người gác rừng" tích cực nhất.

Chính quyền địa phương hai cấp đã đi vào hoạt động được hơn một năm và đã phát huy hiệu quả, ông Hưng cho rằng, chúng ta cần xem cấp xã, đặc biệt ở những địa phương có diện tích rừng lớn là "tuyến đầu lâm nghiệp", để từ đó có chính sách đầu tư tương xứng.

Điều này không chỉ dừng ở việc bổ sung biên chế cán bộ chuyên trách mà còn bao gồm đào tạo nguồn nhân lực, tăng kinh phí tuần tra, trang bị phương tiện, ứng dụng công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ quản lý rừng.

Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế tài chính để cấp xã có đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ, xây dựng quỹ hỗ trợ giao đất, giao rừng, đẩy nhanh việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp và giải quyết dứt điểm những tồn tại kéo dài nhiều năm.

Bảo vệ rừng chưa bao giờ là nhiệm vụ của riêng lực lượng kiểm lâm hay chính quyền địa phương. Đó là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang mở ra cơ hội để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng theo hướng gần dân hơn, sát thực tiễn hơn và phản ứng nhanh hơn trước các nguy cơ xâm hại rừng. Tuy nhiên, để cơ chế này thực sự phát huy hiệu quả, rất cần sự hoàn thiện về thể chế, nguồn lực và cơ chế phối hợp giữa các lực lượng.

“Với quyết tâm của địa phương, sự vào cuộc đồng bộ của các ngành chức năng cùng sự đồng hành của cộng đồng dân cư, Đắk Lắk đang từng bước xây dựng mô hình quản trị rừng hiện đại, minh bạch và bền vững. Đó không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm giảm các vụ vi phạm lâm luật mà còn là nền tảng lâu dài để giữ gìn màu xanh đại ngàn, bảo tồn hệ sinh thái và tạo động lực phát triển kinh tế lâm nghiệp theo hướng xanh, bền vững trong giai đoạn mới”, ông Hưng nhấn mạnh.