Việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 không chỉ đặt ra khung chuẩn mới cho phát triển nông thôn, mà quan trọng hơn là yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “hoàn thành tiêu chí” sang “tổ chức thực hiện theo lộ trình, có chiều sâu và bền vững”. Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, Bộ tiêu chí trở thành căn cứ pháp lý và công cụ điều hành để các địa phương cụ thể hóa mục tiêu, phân bổ nguồn lực và nâng cao chất lượng đời sống người dân nông thôn.
Ngày 29/12/2025, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà ký Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030. Đây là văn bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, định hình cách tiếp cận mới trong xây dựng nông thôn mới ở giai đoạn phát triển tiếp theo, khi yêu cầu không dừng lại ở việc hoàn thành các tiêu chí hình thức, mà hướng tới nâng cao toàn diện đời sống vật chất, tinh thần và môi trường sống của người dân nông thôn.
Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới: linh hoạt, sát thực tiễn
Theo Quyết định 51/2025/QĐ-TTg, Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 gồm 10 tiêu chí với 47 chỉ tiêu, bao quát đầy đủ các lĩnh vực then chốt của đời sống nông thôn: từ quy hoạch, hạ tầng kinh tế – xã hội, phát triển kinh tế nông thôn, đào tạo nguồn nhân lực, văn hóa – giáo dục – y tế, giảm nghèo và an sinh xã hội, khoa học công nghệ và chuyển đổi số, môi trường và cảnh quan nông thôn, xây dựng hệ thống chính trị, đến tiếp cận pháp luật và bảo đảm quốc phòng – an ninh.
Điểm mới nổi bật của Bộ tiêu chí lần này là việc chia xã thành ba nhóm: xã nhóm 1 (liền kề đô thị, có định hướng đô thị hóa hoặc tỷ trọng nông nghiệp dưới 10%), xã nhóm 2 (các xã còn lại) và xã nhóm 3 (xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi). Mỗi tiêu chí được quy định mức đạt chuẩn khác nhau theo từng nhóm xã, chấm dứt cách tiếp cận “một bộ tiêu chí cho mọi xã”, vốn đã bộc lộ nhiều hạn chế trong thực tiễn.
10 tiêu chí gồm: Quy hoạch; Hạ tầng kinh tế - xã hội; Phát triển kinh tế nông thôn; Đào tạo nguồn nhân lực nông thôn; Văn hóa, giáo dục, y tế; Giảm nghèo và an sinh xã hội; Khoa học công nghệ và chuyển đổi số; Môi trường và cảnh quan nông thôn; Xây dựng hệ thống chính trị và hành chính công; Tiếp cận pháp luật và an ninh, quốc phòng.
Xã nhóm 1: Là xã liền kề đô thị hiện hữu và có định hướng phát triển thành đô thị hoặc xã có tỷ trọng ngành nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế dưới 10%, hoặc xã được định hướng là đô thị mới.
Xã nhóm 2: Là xã không thuộc nhóm 1 và nhóm 3.
Xã nhóm 3: Là xã khu vực II và xã khu vực III thuộc địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được cấp có thẩm quyền phân định theo quy định.
Mỗi tiêu chí đều được chia theo 03 nhóm xã (gồm: Xã nhóm 1, xã nhóm 2, xã nhóm 3) để phù hợp với việc sắp xếp, tổ chức lại các đơn vị hành chính xã và trình độ phát triển của các xã. Đây là bước đột phá, chấm dứt cách tiếp cận "một bộ tiêu chí cho mọi xã", tạo tính linh hoạt, sát thực tiễn, nâng cao khả năng hoàn thành.
Cách tiếp cận phân nhóm này thể hiện tư duy quản lý linh hoạt, khoa học, phù hợp với bối cảnh sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính cấp xã và sự khác biệt về điều kiện phát triển giữa các vùng, miền. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để các địa phương xây dựng lộ trình phù hợp, tránh chạy theo thành tích, bảo đảm chất lượng và tính bền vững trong xây dựng nông thôn mới.
Nâng chuẩn để tạo chuyển biến mạnh về chất
Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, việc Trung ương chỉ ban hành duy nhất một Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới trong giai đoạn 2026 - 2030 xuất phát từ yêu cầu phát triển mới của đất nước. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, các xã có quy mô lớn hơn, không gian phát triển rộng mở hơn, đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về quản trị, đầu tư và tổ chức thực hiện.
Trên cơ sở tổng kết thực tiễn giai đoạn 2021 - 2025, nhiều chỉ tiêu của nông thôn mới nâng cao đã được tích hợp vào Bộ tiêu chí giai đoạn 2026 - 2030. Đồng thời, các quy định, chính sách mới về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, bảo vệ môi trường… cũng được cụ thể hóa thành các chỉ tiêu với mức yêu cầu khá cao. Điều này nhằm tạo bước chuyển rõ nét từ “đạt chuẩn” sang “phát triển thực chất”, lấy người dân làm trung tâm, lấy chất lượng sống làm thước đo.
Chính vì vậy, xây dựng xã đạt chuẩn nông thôn mới trong giai đoạn 2026 - 2030 đòi hỏi quyết tâm chính trị lớn, sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và việc huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội. Đây không còn là nhiệm vụ riêng của cấp cơ sở, mà là trách nhiệm chung của toàn bộ bộ máy từ Trung ương đến địa phương.
Thí điểm xã nông thôn mới hiện đại: mở đường cho mô hình phát triển mới
Một điểm nhấn quan trọng khác của Quyết định 51/2025/QĐ-TTg là quy định khung thí điểm xây dựng xã nông thôn mới hiện đại giai đoạn 2026 - 2030. Theo đó, xã nông thôn mới hiện đại phải đáp ứng đầy đủ tiêu chí xã nhóm 1, có thu nhập bình quân đầu người cao hơn ít nhất 10% so với mức quy định và đạt các yêu cầu do UBND cấp tỉnh ban hành.
Các yêu cầu này tập trung vào những yếu tố cốt lõi của phát triển hiện đại: hạ tầng số, năng lượng tái tạo, nông nghiệp thông minh, phát triển toàn diện kinh tế – văn hóa – xã hội trên nền tảng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng môi trường sống an toàn, xanh, sạch, đẹp, giàu bản sắc; giữ vững quốc phòng, an ninh, trật tự xã hội.
Việc thí điểm xã nông thôn mới hiện đại theo hướng phân cấp cho địa phương, không triển khai đại trà, cho thấy cách làm thận trọng, bài bản, lấy thực tiễn làm thước đo. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để tổng kết, rút kinh nghiệm, từng bước nhân rộng mô hình trong giai đoạn sau năm 2030.
Khung thí điểm xây dựng xã nông thôn mới hiện đại
Quyết định 51/2025/QĐ-TTg quy định khung thí điểm xây dựng xã nông thôn mới hiện đại giai đoạn 2026 - 2030 bao gồm các nội dung:
1. Là xã đạt chuẩn nông thôn mới (đáp ứng đầy đủ mức đạt chuẩn theo quy định đối với xã nhóm 1 thuộc Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030).
2. Thu nhập bình quân đầu người của xã tại thời điểm xét, công nhận xã nông thôn mới hiện đại phải cao hơn từ 10% trở lên so với mức thu nhập bình quân đầu người áp dụng theo quy định đối với xã nhóm 1 trên địa bàn tỉnh, thành phố tại cùng thời điểm.
3. Đạt các tiêu chí xã nông thôn mới hiện đại, do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố quy định cụ thể, đáp ứng các yêu cầu sau:
a) Bảo đảm hạ tầng số và sử dụng nguồn năng lượng mới hoặc năng lượng tái tạo;
b) Có mô hình nông nghiệp thông minh; phát triển toàn diện kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế trên cơ sở ứng dụng khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số;
c) Bảo đảm an sinh xã hội; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nông thôn;
d) Môi trường sống an toàn, lành mạnh, giàu bản sắc văn hóa truyền thống;
đ) Cảnh quan, môi trường sáng - xanh - sạch - đẹp, an toàn;
e) An ninh, trật tự được bảo đảm; lực lượng Công an xã được xây dựng trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Định hướng cho địa phương: từ tiêu chí đến kế hoạch hành động
Hướng dẫn thực hiện đối với cấp xã
Đối với cấp xã, việc triển khai Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 cần bắt đầu từ rà soát, đánh giá đúng thực trạng theo từng nhóm xã, từng chỉ tiêu cụ thể. Trên cơ sở đó, xây dựng kế hoạch thực hiện theo năm và theo nhiệm kỳ, xác định rõ việc ưu tiên, thứ tự đầu tư và nguồn lực thực hiện. Cấp xã cần phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ phận, gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện tiêu chí. Quá trình triển khai phải bảo đảm công khai, minh bạch, có sự tham gia giám sát của người dân và cộng đồng. Định kỳ tổ chức tự đánh giá, kịp thời điều chỉnh giải pháp để bảo đảm hoàn thành tiêu chí thực chất, bền vững.
Để Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 thực sự đi vào cuộc sống, các địa phương cần tập trung một số định hướng trọng tâm. Trước hết là tổ chức quán triệt sâu rộng nội dung Bộ tiêu chí đến cán bộ, đảng viên và người dân, tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động. Việc xây dựng nông thôn mới không chỉ là nhiệm vụ của chính quyền, mà cần sự tham gia chủ động, tự giác của cộng đồng dân cư.
Cùng với đó, các địa phương cần rà soát hiện trạng, xác định rõ nhóm xã, từ đó xây dựng lộ trình, kế hoạch cụ thể, khả thi cho từng giai đoạn. Nguồn lực đầu tư phải được sử dụng hiệu quả, ưu tiên cho những tiêu chí tác động trực tiếp đến đời sống người dân như phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững, bảo vệ môi trường, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng dịch vụ công.
Đặc biệt, trong bối cảnh yêu cầu cao hơn về quản trị và chất lượng phát triển, vai trò của cấp ủy, chính quyền cơ sở, của đội ngũ cán bộ nông thôn là yếu tố then chốt. Xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, nâng cao năng lực thực thi pháp luật, bảo đảm an ninh, trật tự là nền tảng để các tiêu chí khác được triển khai đồng bộ, hiệu quả.
Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026–2030 không chỉ là tập hợp các quy định kỹ thuật, mà là thông điệp mạnh mẽ về một giai đoạn phát triển mới của nông thôn Việt Nam: Phát triển có định hướng, có lộ trình và lấy chất lượng sống của người dân làm trung tâm. Đưa Bộ tiêu chí vào cuộc sống chính là quá trình các địa phương cụ thể hóa từng tiêu chí thành kế hoạch hành động, phân công rõ trách nhiệm, bố trí nguồn lực phù hợp và tổ chức kiểm tra, giám sát thường xuyên.
Trong giai đoạn 2026 - 2030, thành công của Chương trình xây dựng nông thôn mới không được đo bằng số lượng xã “về đích”, mà bằng mức độ hài lòng của người dân, bằng sự bền vững của sinh kế nông thôn, chất lượng môi trường sống và năng lực tự quản của cộng đồng. Đó cũng chính là thước đo quan trọng để đánh giá hiệu quả thực thi chính sách, đưa chủ trương của Đảng và Nhà nước thực sự lan tỏa và bén rễ trong đời sống nông thôn.
Nông thôn mới hướng tới sinh thái là sự phát triển nông thôn theo hướng bền vững, hiện đại, kết hợp hài hòa giữa nông nghiệp, du lịch và văn hóa bản địa, đồng thời giảm tác động đến môi trường. Thành phố Hà Nội từng bước triển khai để hướng đến khai thác tiềm năng phát triển du lịch gắn với xây dựng nông thôn mới.
Viện Khoa học Thủy lợi (KHTL) Việt Nam là đơn vị điển hình trong việc gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học với thực tiễn phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Với tinh thần chủ động, sáng tạo, Viện đã tích cực hưởng ứng PTTĐ “Cả nước chung tay xây dựng NTM”, huy động mọi nguồn lực, khơi dậy tinh thần trách nhiệm và nhiệt huyết của đội ngũ cán bộ, viên chức, nhà khoa học.
Xây dựng NTM là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước trong giai đoạn 2021-2025. Văn phòng Điều phối NTM Trung ương đã có nhiều đổi mới, luôn bám sát các nhiệm vụ trọng tâm, trọng điểm của Bộ, Ngành; tạo khí thế thi đua sôi nổi, thu hút đông đảo các lực lượng tham gia; công tác xây dựng NTM tiếp tục được quan tâm đầu tư, hỗ trợ, từng bước tập trung hơn và đã đạt được những kết quả nổi bật, góp phần xây dựng “nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh”.
Sau 15 năm xây dựng nông thôn mới, diện mạo nông thôn Hà Nội đã có nhiều thay đổi: nhà cao tầng, đường trải nhựa, đèn cao áp,... Các mô hình nông nghiệp giá trị cao xuất hiện ngày một nhiều, góp phần cải thiện đáng kể thu nhập người dân, cũng như thu hẹp khoảng cách giữa khu vực nông thôn và thành thị.
Từ một xã miền núi còn nhiều khó khăn, Châu Tiến (Nghệ An) hôm nay đang khoác lên mình diện mạo mới đã minh chứng cho nỗ lực bền bỉ của chính quyền và cộng đồng địa phương trong hành trình đổi thay...
