Hành trình giữ lửa nghề dệt của người Giẻ - Triêng

Những tấm thổ cẩm mang ký ức của buôn làng

Ở thôn Ri Mẹt, xã Đăk Môn, tỉnh Quảng Ngãi, tiếng khung dệt vẫn còn hiện diện trong đời sống của một số gia đình người Giẻ - Triêng. Với những phụ nữ lớn tuổi nơi đây, nghề dệt không đơn thuần là công việc tạo ra sản phẩm, mà là một phần ký ức được truyền từ mẹ sang con, từ thế hệ trước sang thế hệ sau.

Trước đây, để làm nên một tấm thổ cẩm truyền thống, người Giẻ - Triêng phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ sợi của quả Kpải (theo cách gọi của người Giẻ - Triêng), người dân phải phơi, ngâm, se sợi, nhuộm màu rồi mới đưa lên khung dệt. Mỗi tấm vải hoàn thiện là kết tinh của sự kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo.

Thổ cẩm của người Giẻ - Triêng vùng Đăk Môn thường có nền màu đen, kết hợp với các họa tiết màu vàng, trắng, xanh. Trong đó, hoa văn hạt thóc dành cho nữ, còn họa tiết hạt ngô dành cho nam, thể hiện quan niệm và đời sống sản xuất của cộng đồng.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của cuộc sống, nghề dệt truyền thống cũng đối mặt với nhiều khó khăn. Cây Kpải ngày càng ít xuất hiện, khiến người dân phải chuyển sang sử dụng sợi công nghiệp. Sản phẩm có thể làm nhanh hơn, nhưng không còn giữ được độ mềm mại, mát và nét đặc trưng như sợi truyền thống.

Ngồi bên khung dệt, bà Y Thương (sinh năm 1972, trú thôn Ri Mẹt) vẫn giữ thói quen dệt thổ cẩm như một cách gìn giữ nghề của cha ông. Bà học nghề từ năm 14 tuổi và mất nhiều năm để nắm được kỹ thuật tạo sợi, phối màu, ghi nhớ từng hoa văn.

Theo bà Thương, nghề dệt không có công thức cố định. Những họa tiết truyền thống được lưu giữ trong trí nhớ của nghệ nhân, được truyền lại bằng cách cầm tay chỉ việc. Chính điều đó tạo nên nét riêng của từng tấm thổ cẩm.

Thế nhưng, công sức bỏ ra chưa tương xứng với giá trị sản phẩm. Một tấm thổ cẩm kích thước khoảng 1m x 2,5m mất từ vài ngày đến cả tuần để hoàn thiện nhưng chỉ bán được khoảng 600 nghìn đồng; những sản phẩm có kích thước lớn hơn, hoa văn cầu kỳ hơn cũng chỉ khoảng 1 triệu đồng.

“Tôi có mở lớp dạy trong làng, lúc đầu có gần 20 người tham gia, nhưng sau đó chỉ còn vài người theo học. Nhiều người trẻ không còn mặn mà vì nghề cần sự tỉ mỉ, kiên trì nhưng thu nhập lại chưa cao. Nghề được công nhận là di sản là niềm vui, nhưng tôi cũng lo nếu không có người nối tiếp thì nghề sẽ dần mất đi”, bà Thương chia sẻ.

Để nghề truyền thống trở thành sinh kế

Không chỉ ở Đăk Môn, tại làng Đăk Răng, xã Dục Nông, nghề dệt thổ cẩm cũng đang được cộng đồng Giẻ - Triêng cố gắng gìn giữ. Cuối năm 2023, làng Đăk Răng được công nhận là làng du lịch cộng đồng, mở ra cơ hội để những giá trị văn hóa truyền thống có thêm không gian phát triển.

Đến với làng, du khách có thể trải nghiệm không gian văn hóa bản địa, tìm hiểu lễ hội truyền thống, thưởng thức nhạc cụ dân tộc và mua những sản phẩm thủ công do chính người dân làm ra, trong đó có thổ cẩm.

Chị Y Loan, trú làng Đăk Răng, là một trong những người được truyền nghề từ các nghệ nhân trong làng. Chị bắt đầu học dệt từ năm 13 tuổi và đến hơn 20 tuổi đã có thể tự tay làm ra những tấm thổ cẩm có hoa văn để bán. Tuy nhiên, hiện nay chị không còn duy trì việc dệt thường xuyên như trước.

“Trước đây tôi dệt nhiều hơn, nhưng vì sản phẩm mất nhiều thời gian, công sức mà giá bán chưa cao nên bây giờ chỉ dệt khi có người đặt hàng hoặc gia đình có việc cần dùng đến trang phục truyền thống”, chị Loan nói.

Theo chị Loan, thổ cẩm vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống người Giẻ - Triêng, nhất là trong các dịp lễ hội, cưới hỏi. Vì vậy, điều cần thiết hiện nay là làm sao để nghề dệt vừa được bảo tồn, vừa tạo ra nguồn thu nhập để người dân có động lực duy trì.

Tại xã Đăk Môn, chính quyền địa phương đang từng bước hỗ trợ cộng đồng duy trì nghề truyền thống. Phó Chủ tịch UBND xã Đăk Môn Huỳnh Ngọc Ly cho biết, xã có 18 thôn, trong đó 16 thôn có đồng bào dân tộc thiểu số Giẻ - Triêng sinh sống. Hiện có 3 mô hình dệt thổ cẩm đang phát triển tại các thôn Ri Mẹt, Prong Mẹt và Đăk Po với khoảng 50 người tham gia.

Các nhóm dệt hiện hoạt động theo hình thức tự nguyện, chưa hình thành quy mô sản xuất lớn. Địa phương đang định hướng xây dựng các tổ liên kết, quảng bá sản phẩm trên nền tảng mạng xã hội, đưa sản phẩm tham gia các hội thi, triển lãm, hội chợ để tìm thêm đầu ra.

“Trong thời gian tới, địa phương sẽ xây dựng kế hoạch bảo tồn, nhân rộng nghề dệt trong cộng đồng Giẻ - Triêng; đồng thời tận dụng các nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ nghề, tìm đầu ra cho sản phẩm và tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ”, ông Huỳnh Ngọc Ly cho biết.

Tại xã Dục Nông, việc truyền nghề cũng được chú trọng. Theo ông U Chí Nam, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Dục Nông, địa phương tổ chức các lớp dạy dệt thổ cẩm vào tối chủ nhật hằng tuần cho thế hệ trẻ, học sinh, với sự hướng dẫn trực tiếp của các nghệ nhân.

Cùng với đó, xã đẩy mạnh quảng bá sản phẩm thông qua các lễ hội, sự kiện văn hóa, hoạt động trưng bày nhằm đưa thổ cẩm đến gần hơn với thị trường.

“Muốn phát huy giá trị thổ cẩm truyền thống, cần có sự phối hợp giữa địa phương, hợp tác xã, doanh nghiệp và các tổ sản xuất để tạo đầu ra ổn định, giúp nghệ nhân có thu nhập từ nghề”, ông U Chí Nam chia sẻ.

Nghề dệt của người Giẻ - Triêng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể vào đầu năm 2026. Giữ nghề dệt thổ cẩm cũng chính là giữ một phần ký ức văn hóa của người Giẻ - Triêng. Nhưng để những khung dệt tiếp tục vang tiếng trong các bản làng, nghề truyền thống cần được nhìn nhận không chỉ như một di sản cần bảo tồn, mà còn là một sinh kế có giá trị trong cuộc sống hôm nay.