Hồi sinh nghề cói, thay thế đồ nhựa

Cói xanh thay thế đồ nhựa

Ở nhiều vùng quê Việt Nam, cói từng là chất liệu quen thuộc, gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân qua nhiều thế hệ. Từ những chiếc chiếu, chiếc sọt, chiếc rổ… cói hiện diện trong từng nếp nhà. Tuy nhiên, cùng với làn sóng công nghiệp hóa và sự tiện lợi của đồ nhựa, các sản phẩm từ cói dần bị thay thế. Đồ nhựa rẻ, nhẹ, dễ mua khiến thói quen tiêu dùng thay đổi nhanh chóng, còn nghề cói thì đứng trước nguy cơ mai một.

Chính trong bối cảnh đó, chị Nguyễn Thị Thắm, Giám đốc HTX thủ công mỹ nghệ Tân Thọ ( trước là xã Tân Thọ, huyện Nông Cống, nay là xã Trung Chính, tỉnh Thanh Hóa) đã nhìn thấy một hướng đi khác. Không chạy theo xu hướng sản xuất công nghiệp giá rẻ, chị lựa chọn quay về với nguyên liệu tự nhiên, nhưng theo cách làm mới, phù hợp hơn với nhu cầu hiện đại. Ý tưởng này không đến từ những khái niệm lớn lao, mà xuất phát từ thực tế đời sống: đồ nhựa tiện nhưng nhanh hỏng, khó xử lý, gây hại môi trường; trong khi đó, cói lại bền, an toàn và thân thiện.

HTX Tân Thọ bắt đầu khôi phục nghề cói bằng việc tổ chức lại sản xuất, đào tạo lại tay nghề cho người dân, đồng thời nghiên cứu thị trường để cải tiến mẫu mã. Những sản phẩm truyền thống được “làm mới” về thiết kế, từ màu sắc, kiểu dáng đến công năng sử dụng. Các sản phẩm không chỉ dừng lại ở vật dụng gia đình mà còn hướng đến trang trí nội thất, quà tặng, phục vụ du lịch và xuất khẩu.

Một điểm đáng chú ý là toàn bộ sản phẩm của HTX đều được làm thủ công, không sử dụng hóa chất hay vật liệu nhựa tổng hợp. Điều này giúp giữ nguyên tính tự nhiên của cói, đồng thời đảm bảo an toàn cho sức khỏe người dùng. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sản phẩm “xanh”, đây chính là lợi thế cạnh tranh rõ rệt.

Những chiếc đĩa cói, sọt cói, chậu cói… không chỉ đơn thuần là vật dụng, mà còn mang giá trị thẩm mỹ cao. Với phong cách mộc mạc nhưng tinh tế, sản phẩm dễ dàng hòa hợp với không gian sống hiện đại, từ căn hộ thành thị đến các homestay, quán cà phê mang phong cách tối giản. Đây cũng là lý do giúp sản phẩm của HTX nhanh chóng được thị trường đón nhận.

Không dừng lại ở thị trường trong nước, các sản phẩm OCOP 4 sao của HTX Tân Thọ đã có mặt tại nhiều quốc gia như Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ… Đây đều là những thị trường yêu cầu cao về chất lượng, tính bền vững và nguồn gốc sản phẩm. Việc chinh phục được các thị trường này cho thấy hướng đi của HTX là đúng đắn, đồng thời mở ra tiềm năng lớn cho các sản phẩm thủ công Việt Nam.

Theo chị Thắm, mỗi sản phẩm cói được sử dụng đồng nghĩa với việc giảm đi một phần rác thải nhựa. Dù sự thay đổi này có thể nhỏ lẻ ở từng gia đình, nhưng nếu được nhân rộng sẽ tạo ra tác động đáng kể. Chính vì vậy, HTX không chỉ sản xuất mà còn tích cực truyền thông về lối sống xanh, khuyến khích người tiêu dùng thay đổi thói quen.

Giữ nghề, giữ sinh kế cho phụ nữ nông thôn

Nếu câu chuyện “giảm nhựa” là động lực ban đầu, thì mục tiêu lâu dài của chị Thắm lại nằm ở con người, cụ thể là phụ nữ nông thôn. Ở nhiều vùng quê, sau mùa vụ, phụ nữ thường rơi vào tình trạng thiếu việc làm, thu nhập bấp bênh. Đặc biệt, những người lớn tuổi, phụ nữ đơn thân hoặc người khuyết tật càng khó tiếp cận cơ hội việc làm ổn định.

HTX Tân Thọ đã giải quyết bài toán này bằng một mô hình linh hoạt: giao nguyên liệu về tận nhà cho người lao động. Nhờ đó, họ có thể làm việc ngay tại nhà, tận dụng thời gian rảnh mà vẫn đảm bảo chăm sóc gia đình. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với các mô hình sản xuất tập trung.

Hiện nay, HTX tạo việc làm cho khoảng 500 lao động, phần lớn là phụ nữ. Thu nhập trung bình dao động từ 4–5 triệu đồng/tháng, một con số không quá cao nhưng ổn định và phù hợp với điều kiện nông thôn. Quan trọng hơn, công việc này không đòi hỏi sức khỏe lớn, không áp lực thời gian, phù hợp với nhiều đối tượng.

Không chỉ mang lại thu nhập, công việc đan cói còn giúp phụ nữ thay đổi vị thế của mình. Từ chỗ phụ thuộc kinh tế, họ trở nên chủ động hơn, tự tin hơn trong cuộc sống. Nhiều người chia sẻ rằng họ cảm thấy vui khi sản phẩm mình làm ra được tiêu thụ trong và ngoài nước, thậm chí xuất khẩu.

Bên cạnh đó, HTX còn đóng vai trò như một “cầu nối” gìn giữ nghề truyền thống. Những kỹ thuật đan lát, xử lý nguyên liệu được truyền dạy lại cho thế hệ trẻ, tránh nguy cơ thất truyền. Trong bối cảnh nhiều làng nghề đang mai một, việc duy trì được lực lượng lao động kế cận là điều không dễ.

Điểm đáng quý ở HTX Tân Thọ là không chạy theo sản lượng bằng mọi giá. Thay vào đó, HTX chú trọng chất lượng sản phẩm và giá trị bền vững. Điều này đồng nghĩa với việc chi phí nhân công cao hơn, thời gian sản xuất dài hơn, nhưng đổi lại là sản phẩm có giá trị cao và thị trường ổn định.

Theo chị Thắm, điều khiến chị hài lòng nhất không phải là doanh thu hay số lượng đơn hàng, mà là sự thay đổi trong đời sống của người lao động. Khi phụ nữ có việc làm, có thu nhập, họ không còn cảm giác bị bỏ lại phía sau. Đây chính là giá trị cốt lõi mà HTX hướng tới.

Hướng đi bền vững từ những điều giản dị

Câu chuyện của HTX Tân Thọ cho thấy một hướng đi đáng suy ngẫm trong phát triển nông thôn hiện nay. Thay vì chạy theo các mô hình lớn, phụ thuộc nhiều vào vốn và công nghệ, đôi khi những giải pháp xuất phát từ chính điều kiện sẵn có lại mang hiệu quả bền vững hơn.

Việc tận dụng nguyên liệu địa phương, kết hợp với lao động tại chỗ không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tạo ra giá trị gia tăng ngay trong cộng đồng. Đồng thời, yếu tố “xanh” và “thủ công” đang trở thành xu hướng toàn cầu, mở ra cơ hội cho các sản phẩm truyền thống nếu được đầu tư đúng hướng.

Tuy nhiên, để mô hình này phát triển lâu dài, vẫn cần sự hỗ trợ từ nhiều phía, từ chính sách, đào tạo đến xúc tiến thương mại. Việc xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường là những yếu tố then chốt.

Giữa dòng chảy tiêu dùng hiện đại, những sản phẩm cói mộc mạc lại mang đến một giá trị khác, giá trị của sự bền vững, của sự kết nối giữa con người với thiên nhiên và với nhau. Đó không chỉ là câu chuyện của một hợp tác xã, mà còn là gợi ý cho một cách phát triển hài hòa hơn, nơi kinh tế, môi trường và xã hội cùng được đặt trong một tổng thể cân bằng.