Trong cuộc chiến với thiên tai, thông tin dự báo và cảnh báo sớm chính là tuyến phòng thủ đầu tiên. Đằng sau những bản tin thời tiết mỗi ngày là sự nỗ lực thầm lặng của những người làm công tác khí tượng, những “người gác bầu trời” đang ngày đêm bảo vệ cộng đồng trước những biến động khó lường của thiên nhiên.
Những ngày đầu năm 2026, khi những bản tin thời tiết được phát đi trên truyền hình, điện thoại hay mạng xã hội, ít ai hình dung rằng phía sau đó là cả một hệ thống quan trắc và dự báo đang vận hành không ngừng nghỉ. Từ các trạm khí tượng trên đỉnh núi cao, những radar thời tiết theo dõi từng đám mây đối lưu cho tới các vệ tinh quan sát khí quyển ngoài không gian, hàng triệu dữ liệu khí tượng được thu thập mỗi ngày để phục vụ công tác dự báo.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, những hiện tượng thời tiết cực đoan như bão mạnh, mưa lớn, nắng nóng kéo dài hay hạn hán khốc liệt đang trở thành thách thức lớn đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Trước các rủi ro thiên tai ngày càng gia tăng, ngành khí tượng thủy văn được xem như “tuyến đầu” bảo vệ cộng đồng, cung cấp thông tin dự báo và cảnh báo sớm giúp người dân và chính quyền chủ động ứng phó.
Khi thiên tai ngày càng bất thường và khó lường
Theo báo cáo Atlas of Mortality and Economic Losses from Weather, Climate and Water-related Hazards (1970-2021) của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), trong hơn nửa thế kỷ qua thế giới đã ghi nhận gần 12.000 thảm họa liên quan đến thời tiết, khí hậu và nước, khiến hơn 2 triệu người thiệt mạng và gây thiệt hại khoảng 4.300 tỷ USD. Phần lớn các thảm họa này liên quan trực tiếp đến các hiện tượng khí tượng cực đoan như bão, lũ lụt, hạn hán và nắng nóng.
Những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan trở nên khó dự báo hơn và có cường độ mạnh hơn. Các đợt mưa lớn bất thường, những cơn bão mạnh hay các đợt nắng nóng kỷ lục xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc, gây áp lực lớn đối với hệ thống phòng chống thiên tai của nhiều quốc gia.
Ở nước ta, vị trí địa lý và đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa khiến nước ta thường xuyên chịu ảnh hưởng của nhiều loại hình thiên tai. Trung bình mỗi năm có từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, trong đó nhiều cơn bão có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền. Bên cạnh đó là các hiện tượng thiên tai khác như lũ quét, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn và nắng nóng cực đoan.
Trước những rủi ro đó, hệ thống khí tượng thủy văn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc theo dõi, dự báo và cảnh báo sớm thiên tai. Từ các trạm quan trắc khí tượng trên khắp cả nước đến hệ thống radar thời tiết và vệ tinh khí tượng, dữ liệu được thu thập liên tục để phục vụ cho các bản tin dự báo.
Theo các chuyên gia, thông tin dự báo thời tiết không chỉ giúp người dân chuẩn bị trước khi thiên tai xảy ra mà còn hỗ trợ các cơ quan quản lý đưa ra quyết định kịp thời, từ sơ tán dân cư đến vận hành hồ chứa, bảo vệ sản xuất và cơ sở hạ tầng.
Những người làm dự báo trên “tuyến đầu”
Phía sau các bản tin dự báo thời tiết hàng ngày là sự nỗ lực thầm lặng của hàng trăm cán bộ, kỹ sư và nhà khoa học khí tượng đang làm việc tại Cục Khí tượng Thủy văn, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và các trung tâm khu vực trên cả nước. Họ là những người trực tiếp theo dõi diễn biến của khí quyển 24 giờ mỗi ngày, phân tích dữ liệu từ hàng nghìn trạm quan trắc, radar và vệ tinh để đưa ra các nhận định về thời tiết.
Trao đổi với báo chí, ông Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia khẳng định: “Dự báo khí tượng thủy văn và cảnh báo sớm chính là tuyến phòng thủ đầu tiên trước thiên tai”.
Theo ông Mai Văn Khiêm, khi các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như bão mạnh hay mưa lớn xuất hiện, các dự báo viên phải liên tục theo dõi dữ liệu và cập nhật bản tin nhiều lần trong ngày để cung cấp thông tin kịp thời cho cơ quan chức năng và người dân. Áp lực công việc đối với các dự báo viên không hề nhỏ. Trong những thời điểm thiên tai diễn biến phức tạp, các trung tâm dự báo phải hoạt động liên tục, thậm chí xuyên đêm để cập nhật thông tin.
Ông Mai Văn Khiêm từng chia sẻ rằng: “Trong các tình huống bão mạnh hoặc thiên tai diễn biến phức tạp, áp lực đối với dự báo viên là tổng hòa của bất định khoa học, yêu cầu thời gian thực và trách nhiệm xã hội”.
Thực tế cho thấy, chỉ cần một bản tin dự báo chính xác và kịp thời có thể giúp các địa phương chủ động triển khai các biện pháp phòng tránh, từ sơ tán người dân đến bảo vệ cơ sở hạ tầng và sản xuất. Nhờ vậy, nhiều thảm họa đã được giảm thiểu đáng kể về thiệt hại.
Trong những năm gần đây, hệ thống dự báo khí tượng của Việt Nam đã theo dõi và cảnh báo kịp thời hàng chục cơn bão, hàng trăm đợt mưa lớn, nắng nóng và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm khác. Những bản tin dự báo này đã góp phần quan trọng trong công tác phòng chống thiên tai của cả nước.
Hiện đại hóa khí tượng để bảo vệ cộng đồng
Bên cạnh nỗ lực của con người, sự phát triển của khoa học và công nghệ đang mở ra nhiều cơ hội mới cho ngành khí tượng thủy văn. Ngày nay, hệ thống quan trắc khí tượng không chỉ dựa vào các trạm đo trên mặt đất mà còn kết hợp với dữ liệu từ vệ tinh, radar thời tiết và các mô hình dự báo số trị. Những công nghệ này cho phép theo dõi diễn biến của khí quyển với độ chính xác ngày càng cao.
Trong những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) cũng bắt đầu được ứng dụng trong lĩnh vực dự báo thời tiết. Theo ông Mai Văn Khiêm, AI đang trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng cho các dự báo viên trong việc phân tích dữ liệu và vận hành nghiệp vụ. AI hiện nay đã trở thành một ‘trợ lý số’ hỗ trợ trực tiếp cho dự báo viên trong công tác phân tích và vận hành nghiệp vụ.
Tuy nhiên, các chuyên gia khí tượng cũng nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn quyết định cuối cùng vẫn phụ thuộc vào kinh nghiệm và chuyên môn của các dự báo viên. Trong thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn Việt Nam đang tiếp tục triển khai nhiều chương trình hiện đại hóa nhằm nâng cao năng lực dự báo. Mạng lưới trạm quan trắc, radar thời tiết và hệ thống dự báo số trị đang được nâng cấp, đồng thời các công nghệ mới như dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo cũng được nghiên cứu ứng dụng.
Theo ông Mai Văn Khiêm, mục tiêu của ngành khí tượng là nâng cao chất lượng dự báo theo hướng: “sớm hơn, chi tiết hơn và tin cậy hơn”. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại do thiên tai mà còn hỗ trợ các lĩnh vực kinh tế - xã hội như nông nghiệp, giao thông, năng lượng và quản lý tài nguyên.
Những người giữ “lá chắn” trước thiên tai
Trên những đỉnh núi cao, giữa những cánh rừng xa xôi hay ở các đảo tiền tiêu giữa biển khơi, nhiều trạm quan trắc khí tượng vẫn âm thầm hoạt động ngày đêm để ghi nhận từng biến động nhỏ của khí quyển. Những con số về nhiệt độ, lượng mưa, áp suất hay tốc độ gió được truyền về các trung tâm dự báo, trở thành những dữ liệu quan trọng phục vụ công tác dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai.
Hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia hiện bao gồm hàng trăm trạm khí tượng, thủy văn và radar thời tiết trải dài trên khắp cả nước. Đây là “tai mắt” của ngành khí tượng, giúp theo dõi liên tục các diễn biến của thời tiết và khí hậu.
Tại Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, các dữ liệu từ mạng lưới quan trắc trong nước được kết hợp với thông tin từ hệ thống vệ tinh khí tượng toàn cầu và các mô hình dự báo số trị của nhiều trung tâm dự báo quốc tế. Từ những nguồn dữ liệu này, các chuyên gia khí tượng tiến hành phân tích để xây dựng các bản tin dự báo phục vụ công tác phòng chống thiên tai.
Theo ông Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, giá trị lớn nhất của công tác dự báo không chỉ nằm ở độ chính xác khoa học mà còn ở ý nghĩa xã hội mà nó mang lại. Ý nghĩa cao quý nhất của nghề dự báo là bảo vệ an toàn cho con người và cuộc sống. Đó vừa là áp lực nhưng cũng là niềm hạnh phúc lớn lao của những người làm nghề.
Những người làm công tác khí tượng thường được ví như những “người gác bầu trời”. Công việc của họ đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khả năng phân tích khoa học cao. Mỗi bản tin dự báo được phát đi là kết quả của quá trình tổng hợp dữ liệu, tính toán mô hình và kinh nghiệm của các nhà khí tượng.
Trong những năm gần đây, ngành Khí tượng thủy văn ở nước ta đang từng bước hiện đại hóa hệ thống quan trắc và dự báo. Các radar thời tiết, vệ tinh khí tượng và các mô hình dự báo số trị hiện đại giúp nâng cao độ chính xác của các bản tin dự báo, đặc biệt đối với các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như bão, mưa lớn hay dông lốc.
Cùng với sự hỗ trợ của công nghệ mới, những người làm dự báo vẫn giữ vai trò trung tâm trong quá trình phân tích và đưa ra nhận định cuối cùng. Bởi lẽ, dù công nghệ có phát triển đến đâu, việc “đọc hiểu” những tín hiệu phức tạp của khí quyển vẫn cần đến kinh nghiệm và bản lĩnh nghề nghiệp của các chuyên gia khí tượng.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, vai trò của những người làm công tác khí tượng càng trở nên quan trọng. Họ không chỉ là những nhà khoa học nghiên cứu về bầu trời mà còn là những người đang góp phần bảo vệ cuộc sống của cộng đồng trước những rủi ro thiên tai.
Nhân Ngày Khí tượng Thế giới 23/3, đây cũng là dịp để nhìn lại và ghi nhận những đóng góp thầm lặng của đội ngũ cán bộ, kỹ sư và nhà khoa học trong ngành Khí tượng thủy văn - những người đang ngày đêm theo dõi từng biến động của thời tiết để giúp xã hội chủ động trước thiên tai.
Để tháo gỡ những vướng mắc trong truy xuất nguồn gốc nông lâm thủy sản, ngành nông nghiệp đang hướng tới xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất cho toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc chuẩn hóa và kết nối dữ liệu từ sản xuất, đóng gói, kiểm dịch đến lưu thông và xuất khẩu được xem là giải pháp then chốt nhằm tăng tính minh bạch của sản phẩm, đồng thời tạo nền tảng cho quản trị chuỗi nông sản dựa trên dữ liệu số.
Không tái cử, nhưng PGS, TS. Nguyễn Chu Hồi - Đại biểu quốc hội (ĐBQH) Khoá 15 vẫn dành trọn tâm huyết cho sự phát triển của thành phố Hải Phòng. Trong cuộc trò chuyện này, ông chia sẻ những suy nghĩ, kỳ vọng về các ứng cử viên ĐBQH nhiệm kỳ tới, ưu tiên trong phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường biển đảo, và gửi gắm thông điệp sâu sắc tới người dân và các đại biểu tương lai.
Năm 2026 được dự báo là một năm ít bão nhưng nhiều bất định về thời tiết, nắng nóng kéo dài, mưa giông cục bộ và rủi ro thiên tai tiềm ẩn. Trước bối cảnh này, phóng viên đã có cuộc trò chuyện trực tiếp với ông Hoàng Phúc Lâm - Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia. Để tìm hiểu sâu hơn về xu hướng thiên tai trong năm mới, những thách thức dự báo và các giải pháp cảnh báo sớm, nhằm giúp cộng đồng và các địa phương chủ động ứng phó. Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường điện tử xin giới thiệu đến bạn đọc nội dung phỏng vấn dưới đây.
Ngày 7/3, UBND tỉnh Thái Nguyên tổ chức chương trình “Trà sáng cùng doanh nhân” với chủ đề “Quy hoạch tỉnh và phát triển đô thị”. Sự kiện là diễn đàn trao đổi giữa chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp, cho thấy bức tranh chiến lược về cách Thái Nguyên định hình mô hình phát triển đẩy mạnh đô thị hóa song song với bảo vệ không gian sinh thái và nông nghiệp bền vững.
GS.TS.NGƯT Nguyễn Thị Lan, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam là ứng cử viên đại biểu Quốc hội tại đơn vị bầu cử số 8, thành phố Hà Nội (gồm 12 xã: Vân Đình, Phú Xuyên, Phượng Dực, Chuyên Mỹ, Đại Xuyên, Mỹ Đức, Hồng Sơn, Phúc Sơn, Hương Sơn, Ứng Thiên, Ứng Hòa và Hòa Xá). Chia sẻ tại buổi tiếp xúc cử tri, GS.TS Nguyễn Thị Lan cam kết chương trình hành động sẽ tập trung vào nông nghiệp, nông thôn và người nông dân, gắn với khoa học-công nghệ.
