Cùng với định hướng phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, nhiều ngư dân ở các địa phương ven biển Quảng Ngãi đang từng bước chuyển đổi sinh kế từ khai thác thủy sản sang làm du lịch cộng đồng, du lịch biển. Không chỉ mở ra nguồn thu mới, sự chuyển dịch này còn góp phần giảm áp lực khai thác thủy sản ven bờ và tạo động lực giữ gìn văn hóa làng chài.
Khi ngư dân trở thành chủ homestay, hướng dẫn viên
Nằm cách đảo Lớn (Lý Sơn) khoảng 3 hải lý về phía Tây Bắc, đảo Bé (đảo An Bình) có hơn 100 hộ dân sinh sống chủ yếu bằng nghề biển và trồng hành, tỏi. Những năm gần đây, sản lượng khai thác giảm, việc sản xuất hành, tỏi cũng thường gặp khó khăn khiến nhiều hộ dân phải tìm hướng đi mới.
Sinh ra và lớn lên trên đảo Bé, anh Bùi Minh từng nhiều năm mưu sinh bằng nghề đánh bắt ven bờ. Khi lượng khách du lịch đến đảo ngày càng đông, anh cải tạo nhà ở để làm homestay.
“Tôi nghĩ mình có sẵn nhà cửa, cảnh quan đẹp. Nếu biết tận dụng thì sẽ có thêm nguồn thu ổn định mà không phải bám biển vất vả như trước”, anh Minh chia sẻ.
Từ nguồn vốn vay ưu đãi thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 – 2025, anh được hỗ trợ hơn 80 triệu đồng để sửa chữa nhà ở, đầu tư homestay với 8 phòng lưu trú và dịch vụ cho thuê xe máy cùng nhiều dịch vụ trải nghiệm khác.
Theo anh Minh, làm du lịch cho thu nhập ổn định hơn nhiều so với nghề biển hay sản xuất nông nghiệp vốn phụ thuộc lớn vào thời tiết. Những dịp cao điểm, homestay thường kín phòng nhờ lượng khách đến đảo Bé ngày càng tăng.
Còn tại đảo Lớn (Lý Sơn), không chỉ làm dịch vụ lưu trú, nhiều ngư dân trên đảo còn tham gia vận chuyển khách, hướng dẫn trải nghiệm biển đảo. Anh Phạm Quốc Hưng sau khi tham gia lớp đào tạo nghiệp vụ du lịch đã đầu tư xe trang thiết bị và làm hướng dẫn viên cho khách lặn ngắm san hô ở khu vực Hang Cau.
“Tôi từng là ngư dân khai thác ở vùng ven bờ, vài năm gần đây tôi giảm dần đi biển để chuyển sang làm du lịch, trong mùa cao điểm từ 30/4 đến khoảng tháng 6 mỗi năm, tôi có nguồn thu nhập khá từ việc đưa khách đi lặn ngắm san hô”, anh Hưng nói.
Từ những ngư dân chỉ quen chèo thuyền, giăng lưới, nhiều người ở đặc khu Lý Sơn nay đã trở thành chủ homestay, hướng dẫn viên hay người cung cấp các dịch vụ trải nghiệm biển đảo.
Tại làng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh), mô hình du lịch cộng đồng cũng đang mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Ngôi làng ven biển có hơn 70 hộ dân thì khoảng 60% làm nghề biển. Những năm gần đây, nhiều hộ đầu tư ghe thúng phục vụ khách tham quan ven bờ, cải tạo nhà cửa để đón khách lưu trú.
Du khách đến Gò Cỏ không chỉ ngắm biển mà còn được trải nghiệm đan lưới, gỡ cá, nghe hát bài chòi hay tham gia các trò chơi dân gian. Ngư dân Phạm Có (67 tuổi), đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề biển. Nay ngoài việc đi lưới ven bờ, ông còn tham gia làm du lịch cộng đồng.
“Làm du lịch giúp cuộc sống ổn định hơn. Tôi được gặp gỡ nhiều người nên cũng năng động hơn trước”, ông Có nói.
Theo chị Trần Thị Thu Thủy - Giám đốc Hợp tác xã du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ, phần lớn người dân vẫn duy trì nghề biển song song với làm du lịch để tăng thu nhập.
“Điều chúng tôi hướng đến là làm du lịch nhưng vẫn giữ được văn hóa làng chài và các nghề truyền thống”, chị Thủy chia sẻ.
Cần thêm chính sách trợ lực
Những kinh nghiệm gắn bó với biển nhiều năm nay trở thành lợi thế để ngư dân phát triển các hoạt động du lịch trải nghiệm như câu cá, lặn biển, chế biến hải sản hay khám phá đời sống làng chài. Qua đó, người dân có thêm nguồn thu từ lưu trú, ăn uống, vận chuyển và bán các sản phẩm đặc trưng địa phương.
Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, các mô hình này còn góp phần nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường biển, giảm áp lực khai thác thủy sản ven bờ và từng bước chuyển dịch cơ cấu lao động theo hướng dịch vụ – du lịch.
Tuy vậy, quá trình chuyển đổi nghề của ngư dân hiện vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Theo Phó Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn Ngô Đình Mẫn, việc chuyển sang làm du lịch phần lớn vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ. Đa số hộ dân vẫn kết hợp nghề biển với hoạt động dịch vụ theo mùa vụ.
Một trong những khó khăn lớn nhất là thiếu vốn đầu tư. Phần lớn ngư dân còn hạn chế về điều kiện kinh tế nên khó cải tạo cơ sở lưu trú, mua sắm trang thiết bị hay chuyển đổi phương tiện phục vụ du lịch.
Bên cạnh đó, kỹ năng làm du lịch của nhiều người dân còn hạn chế. Không ít hộ chưa có kinh nghiệm phục vụ khách, quảng bá sản phẩm hay liên kết với doanh nghiệp lữ hành để xây dựng tour tuyến chuyên nghiệp. Trong khi đó, lượng khách chưa ổn định khiến nhiều ngư dân còn e dè khi chuyển đổi nghề.
Ngoài ra, các quy định liên quan đến chuyển đổi công năng tàu thuyền, điều kiện vận chuyển khách du lịch đường thủy hay thủ tục cấp phép vẫn còn gây khó cho người dân.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi Hồ Trọng Phương cho hay, tỉnh đang triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ ngư dân chuyển đổi nghề, tái cơ cấu đội tàu theo hướng hiện đại, góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản và thực hiện mục tiêu chống khai thác IUU.
Đáng chú ý, mới đây, HĐND tỉnh Quảng Ngãi đã ban hành chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, giải bản tàu cá đối với các tàu không còn nhu cầu khai thác với tổng kinh phí 20 tỷ đồng. Theo đó, tàu cá giải bản được hỗ trợ từ 50 – 300 triệu đồng tùy giá trị tàu; chủ tàu tham gia học nghề chuyển đổi còn được hỗ trợ thêm 5 triệu đồng.
Dẫu vậy, để ngư dân thật sự sống được bằng du lịch và gắn bó lâu dài với nghề mới, vẫn cần thêm những chương trình hỗ trợ cụ thể, đồng bộ và mang tính lâu dài. Khi có cơ chế phù hợp, du lịch biển không chỉ trở thành hướng sinh kế bền vững cho ngư dân mà còn tạo động lực phát triển kinh tế cho các cộng đồng ven biển Quảng Ngãi.
Từ một người kinh doanh nội thất, anh Hồ Xể (thôn Phong Niên Hạ, xã Thọ Phong, tỉnh Quảng Ngãi) đã mạnh dạn đưa giống nho mẫu đơn nổi tiếng khó trồng về quê hương. Thành công bước đầu của anh không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn mở ra hướng phát triển nông nghiệp xanh gắn với du lịch trải nghiệm ở vùng nông thôn.
Không chỉ là việc giảm đầu mối quản lý ở cơ sở, sắp xếp lại thôn, tổ dân phố tại Quảng Ngãi đang được kỳ vọng tạo ra những cộng đồng dân cư có quy mô phù hợp hơn, phát huy nguồn lực địa phương, giữ gìn bản sắc văn hóa và mở rộng không gian phát triển trong quá trình xây dựng nông thôn mới.
Mặc dù nguồn vốn Trung ương cho các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 chưa được phân bổ, Quảng Ngãi vẫn đang chủ động triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm về xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững.
