Người kể chuyện bằng đồng ở làng Trà Đông

Ký ức ngàn năm trong lời kể người giữ lửa

Làng Trà Đông, hay còn gọi là làng Chè, từ lâu đã nổi danh là cái nôi của nghề đúc đồng xứ Thanh. Theo các bậc cao niên trong làng và lời kể của Nghệ nhân Nguyễn Bá Châu, nghề đúc đồng nơi đây đã tồn tại và phát triển hàng nghìn năm, gắn liền với lịch sử cư trú của người Việt cổ bên dòng sông Mã. Qua bao biến thiên thời cuộc, nghề vẫn được trao truyền bền bỉ bằng đôi tay, bằng trí nhớ nghề và bằng niềm tự hào của nhiều thế hệ.

Điểm làm nên bản sắc riêng của Trà Đông chính là quy trình chế tác hoàn toàn thủ công. Không khuôn máy, không dây chuyền công nghiệp, mỗi sản phẩm đồng ở đây là kết tinh của đất – nước – lửa – kim loại và kinh nghiệm dân gian được chắt lọc qua thời gian. Thế nhưng, cũng có những giai đoạn nghề đúc đồng bị mai một, thậm chí đứng trước nguy cơ thất truyền.

Trong ký ức của Nghệ nhân Nguyễn Bá Châu (SN 1962), từ thuở xa xưa, cha ông trong làng chủ yếu đúc đồ dân dụng như xoong, nồi phục vụ đời sống. Rồi dòng chảy mưu sinh cuốn con người đi, lò đúc tắt lửa, tiếng búa tiếng đe thưa dần. “Có lúc tưởng như nghề của cha ông đã ngủ quên vĩnh viễn,” ông Châu trầm ngâm.

Chính từ nỗi trăn trở ấy, năm 1998, người con làng Trà Đông bắt đầu nhen lên ý tưởng khôi phục nghề cũ. Ông lặn lội đi khắp các làng đúc đồng trong Nam ngoài Bắc để học hỏi, quan sát, ghi nhớ từng thao tác. Hai năm đầu là chuỗi ngày thất bại. Khuôn nứt, đồng hỏng, vốn liếng cạn dần. Cuộc sống mưu sinh đè nặng, nhưng niềm tin vào nghề chưa bao giờ tắt.

Rồi đến năm 2000, khoảnh khắc chiếc trống đồng đầu tiên ra lò từ phiên bản trống Ngọc Lũ đã khiến ông Châu vỡ òa. Điều này khiến ông trở thành người đầu tiên tại Việt Nam khôi phục thành công kỹ thuật đúc trống đồng Đông Sơn hoàn toàn thủ công. Một cánh cửa mới mở ra không chỉ cho cá nhân ông, mà cho cả làng nghề Trà Đông.

Khi văn hóa Đông Sơn hóa thành câu chuyện sống

Với Nghệ nhân Nguyễn Bá Châu, trống đồng không chỉ là sản phẩm mỹ nghệ, mà là biểu tượng của nền văn hóa Đông Sơn, nền văn hóa lúa nước gắn liền với lịch sử hình thành dân tộc Việt. Trên mặt trống là những hoa văn người Việt cổ, cảnh sinh hoạt, chim Lạc, mặt trời… tất cả đều đòi hỏi kỹ thuật tạo khuôn và chạm khắc hoa văn chìm, nổi cực kỳ tinh xảo.

“Khó nhất là làm khuôn và tạo hoa văn trên nền trống. Chỉ cần sai một chi tiết, khi đồng nóng chảy ở hàng nghìn độ C đổ vào, mọi công sức coi như đổ sông đổ biển,” ông Châu chia sẻ. Kinh tế chưa đủ mạnh để đầu tư máy móc, kỹ thuật không được đào tạo bài bản, ông tự nghiên cứu, tự rút kinh nghiệm từ thất bại, chú trọng từng đường nét hoa văn để trống vừa đẹp dáng, vừa có hồn, lại ngân vang đúng chất.

Đặc biệt, năm 2010, dịp Đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, ông Châu cùng các nghệ nhân Trà Đông hoàn thành 101 chiếc trống đồng phục vụ sự kiện trọng đại của đất nước. Từ đó, tên tuổi Trống đồng Quý Châu ngày càng vang xa. Những chiếc trống mang thương hiệu Quý Châu dần được thị trường đón nhận. Từ sản phẩm thủ công của một cá nhân, trống đồng Trà Đông từng bước khẳng định giá trị văn hóa và kinh tế, để rồi năm 2021 được tỉnh Thanh Hóa công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao. Danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận chất lượng, tính thẩm mỹ và giá trị sử dụng, mà còn là sự khẳng định cho chiều sâu văn hóa, lịch sử mà mỗi chiếc trống đồng Quý Châu mang theo.

Say nghề, sáng tạo không ngừng, Nghệ nhân Nguyễn Bá Châu đã xác lập 4 kỷ lục Việt Nam: trống đồng lớn nhất Việt Nam; trống đồng hai mặt đánh kêu như trống da; đôi tượng thần đèn ngồi quỳ; và đúc 1.000 pho tượng Mẹ Âu Cơ. Ông cũng là Nghệ nhân Nhân dân đầu tiên trong nghề đúc đồng của tỉnh Thanh Hóa, là sự ghi nhận xứng đáng cho cả một đời gắn bó với lửa nghề.

Điều đáng quý hơn cả, theo người dân xã Thiệu Trung, là nhờ ông Châu mà nghề truyền thống được hồi sinh, tạo việc làm ổn định cho hàng chục lao động, giúp nhiều gia đình khấm khá. Ông từng nói giản dị: “Nếu tham, tôi đã giàu lắm rồi. Nhưng nghề này quý ở chỗ giữ được đạo đức, giữ được hồn cốt cha ông”.

Ngày nay, khi đứng trước những chiếc trống đồng Quý Châu, người ta không chỉ nghe âm thanh vang vọng của kim loại, mà còn cảm nhận được câu chuyện của đất, của người, của một làng nghề từng lặng im rồi bừng tỉnh. Trong tiếng trống ngân dài ấy, có giọng kể trầm ấm của Nghệ nhân Nguyễn Bá Châu, người đã dùng cả đời mình để kể lại câu chuyện ngàn năm của văn hóa Đông Sơn bằng chính đôi tay và ngọn lửa đam mê.