PGS, TS. Phạm Chiến Thắng: “Muốn vào Scopus phải thay đổi từ gốc rễ của hoạt động xuất bản khoa học”

Trong bối cảnh khoa học và công nghệ ngày càng trở thành động lực quan trọng của phát triển quốc gia, nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học không chỉ là yêu cầu nội tại của hoạt động nghiên cứu mà còn là điều kiện để khẳng định vị thế của nền khoa học Việt Nam trên trường quốc tế. Tại Hội thảo khoa học về nâng cao chất lượng tạp chí khoa học hướng tới chỉ mục Scopus, PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, Viện trưởng Viện Báo chí – Truyền thông và Khoa học liên ngành đã đưa ra nhiều phân tích và khuyến nghị đáng chú ý về con đường phát triển của các tạp chí khoa học Việt Nam trong giai đoạn mới.

Theo ông, việc gia nhập các cơ sở dữ liệu quốc tế như Scopus hay Web of Science (WoS) không đơn thuần là hoàn thiện các thủ tục kỹ thuật hay đáp ứng một số tiêu chí hình thức. Đây là quá trình tái cấu trúc toàn diện từ chất lượng học thuật, quy trình phản biện, mô hình quản trị, hạ tầng công nghệ đến chiến lược phát triển dài hạn của mỗi tạp chí.

Không thể bước vào Scopus bằng tư duy xuất bản truyền thống

Theo PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, áp lực hội nhập đang buộc các tạp chí khoa học Việt Nam phải thay đổi mạnh mẽ. Sự thay đổi đó không chỉ đến từ yêu cầu của các tổ chức xếp hạng quốc tế mà còn xuất phát từ nhu cầu nội tại của nền khoa học Việt Nam. Khi các công bố quốc tế ngày càng trở thành tiêu chí đánh giá năng lực nghiên cứu, nhiều công trình chất lượng cao của các nhà khoa học trong nước đã lựa chọn đăng tải trên các tạp chí quốc tế thay vì các tạp chí nội địa. Điều này tạo ra một nghịch lý: Các Tạp chí trong nước muốn nâng cao chất lượng nhưng lại thiếu nguồn bài có giá trị học thuật cao.

Theo ông Thắng, muốn giải quyết bài toán đó, các tạp chí phải tự nâng chuẩn chính mình: “WoS và Scopus không phải là đích đến cuối cùng mà là hệ thống tiêu chuẩn để đo lường chất lượng học thuật. Nếu không thay đổi cách làm, các tạp chí sẽ rất khó tham gia sân chơi quốc tế”, ông nhận định.

Đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong bối cảnh ngành nông nghiệp Việt Nam đang chuyển đổi theo hướng xanh, tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu, nhu cầu công bố các kết quả nghiên cứu có chất lượng quốc tế ngày càng lớn. Một Tạp chí khoa học đủ năng lực hội nhập sẽ trở thành cầu nối đưa các kết quả nghiên cứu trong nước đến với cộng đồng khoa học toàn cầu.

Một trong những quan điểm xuyên suốt của PGS, TS. Phạm Chiến Thắng là không có con đường tắt để gia nhập Scopus. Nhiều tạp chí thường tập trung vào hình thức trình bày, nâng cấp website hoặc tăng số lượng bài báo nhưng lại chưa đầu tư tương xứng cho chất lượng học thuật.

Theo ông, đây là cách tiếp cận sai lệch.

Điều mà Scopus hay Web of Science quan tâm trước hết là chất lượng nội dung khoa học. Tạp chí phải chứng minh được giá trị học thuật của các công trình được công bố, tính mới của nghiên cứu và mức độ ảnh hưởng đối với cộng đồng khoa học. Điều đó đòi hỏi ban biên tập phải chủ động xây dựng nguồn bài chất lượng cao, mở rộng mạng lưới cộng tác viên khoa học, thu hút các chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước tham gia hội đồng biên tập.

Đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường, đây chính là điều kiện tiên quyết để xây dựng thương hiệu học thuật trong các lĩnh vực nông nghiệp, tài nguyên, môi trường và phát triển bền vững, đây là những lĩnh vực đang nhận được sự quan tâm lớn của cộng đồng nghiên cứu quốc tế.

Chuẩn hóa phản biện là khâu quyết định

Theo PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, nếu chất lượng học thuật là nền móng thì phản biện khoa học chính là “xương sống” của một tạp chí. Ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò của quy trình phản biện kín hai chiều (Double-Blind Review) – một tiêu chuẩn gần như bắt buộc đối với các tạp chí quốc tế.

Trong mô hình này, cả tác giả và phản biện đều không biết danh tính của nhau, giúp giảm thiểu các tác động chủ quan và bảo đảm tính khách quan trong đánh giá học thuật.

Không chỉ vậy, toàn bộ quy trình từ kiểm tra đạo văn, lựa chọn phản biện, tiếp nhận ý kiến phản hồi đến xử lý bản sửa chữa phải được lưu vết và kiểm soát chặt chẽ.

Theo ông Thắng, nhiều tạp chí Việt Nam hiện nay vẫn coi phản biện là một thủ tục hành chính trong khi ở các Tạp chí quốc tế, đây là công đoạn quyết định chất lượng và uy tín học thuật.

Một điểm nhấn đáng chú ý trong tham luận của PGS, TS. Phạm Chiến Thắng là vai trò của hạ tầng công nghệ. Theo ông, không thể vận hành một tạp chí khoa học hiện đại bằng các quy trình thủ công phân tán. Các nền tảng quản trị xuất bản như Open Journal Systems (OJS) cần được xem là hạ tầng thiết yếu để chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, phản biện, biên tập và xuất bản. Việc số hóa toàn bộ quy trình không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn tạo ra tính minh bạch, một tiêu chí được các tổ chức chỉ mục quốc tế đặc biệt coi trọng.

Một cảnh báo đáng chú ý được PGS, TS. Phạm Chiến Thắng đưa ra là nguy cơ chạy theo các chỉ số học thuật bằng mọi giá.

Theo ông, nhiều tạp chí trên thế giới đã bị loại khỏi Scopus hoặc Web of Science do vi phạm các nguyên tắc đạo đức xuất bản như tự trích dẫn quá mức, phản biện hình thức hoặc xuất bản ngoài phạm vi tôn chỉ.

“Uy tín học thuật được xây dựng trong nhiều năm nhưng có thể mất đi rất nhanh nếu vi phạm các chuẩn mực quốc tế”, ông nhấn mạnh.

Vì vậy, thay vì chạy theo các con số ngắn hạn, các tạp chí cần tập trung xây dựng văn hóa học thuật minh bạch, trung thực và bền vững.

Đó cũng là nền tảng để phát triển lâu dài sau khi được chấp nhận vào các cơ sở dữ liệu quốc tế.

Từ lộ trình Scopus đến khát vọng nâng tầm tri thức Việt Nam

Theo PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, con đường gia nhập Scopus cần được triển khai theo ba bước: Xây dựng nền tảng công nghệ và dữ liệu chuẩn quốc tế; chuẩn hóa toàn bộ quy trình biên tập, phản biện theo các nguyên tắc đạo đức xuất bản; và từng bước mở rộng hợp tác quốc tế để gia tăng mức độ hiện diện của tạp chí trong cộng đồng khoa học toàn cầu.

Nhìn từ những khuyến nghị đó, có thể thấy lộ trình xây dựng Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường theo chuẩn Scopus không chỉ là nhiệm vụ của riêng tòa soạn mà còn là một phần trong chiến lược nâng cao vị thế khoa học của ngành Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam.

Khi các kết quả nghiên cứu trong nước được công bố trên những tạp chí có uy tín quốc tế, giá trị của tri thức Việt Nam sẽ được lan tỏa rộng hơn, đóng góp hiệu quả hơn cho sự phát triển của ngành và cho cộng đồng khoa học thế giới.

Đó cũng chính là thông điệp cốt lõi mà PGS, TS. Phạm Chiến Thắng muốn gửi gắm: Gia nhập Scopus không phải để có thêm một danh hiệu, mà để xây dựng một nền xuất bản khoa học minh bạch, chuyên nghiệp và đủ năng lực khẳng định vị thế của khoa học Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập.

Từ những khuyến nghị của chuyên gia đến lộ trình phát triển của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường

Những quan điểm được PGS, TS. Phạm Chiến Thắng đưa ra không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn gợi mở những định hướng thực tiễn đối với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường trong quá trình nâng cao chất lượng và hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh ngành Nông nghiệp và Môi trường đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, phát triển nông nghiệp phát thải thấp và thích ứng với biến đổi khí hậu, nhu cầu công bố các kết quả nghiên cứu có giá trị quốc tế ngày càng trở nên cấp thiết.

Theo đó, mục tiêu hướng tới Scopus của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường không đơn thuần là đạt được một chỉ mục quốc tế mà là xây dựng một nền tảng xuất bản khoa học hiện đại, minh bạch và có khả năng lan tỏa tri thức rộng rãi.

Trên cơ sở những khuyến nghị của PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đang từng bước triển khai lộ trình chuẩn hóa hoạt động xuất bản theo các tiêu chuẩn quốc tế. Trọng tâm là nâng cao chất lượng học thuật của các công trình công bố; hoàn thiện hệ thống phản biện kín hai chiều; áp dụng các công cụ kiểm tra đạo văn; chuẩn hóa dữ liệu xuất bản; mở rộng hợp tác với các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số trong toàn bộ quy trình biên tập và xuất bản.

Bên cạnh đó, tạp chí cũng định hướng phát triển các nhóm chủ đề nghiên cứu có tính toàn cầu như nông nghiệp xanh, chuyển đổi xanh, tài nguyên thiên nhiên, môi trường, đa dạng sinh học, an ninh nguồn nước, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển nông thôn bền vững. Đây đều là những lĩnh vực đang nhận được sự quan tâm lớn của cộng đồng khoa học quốc tế và có tiềm năng tạo ra các công trình nghiên cứu có giá trị học thuật cao.

Một trong những mục tiêu quan trọng trong giai đoạn tới là tăng cường quốc tế hóa đội ngũ biên tập và phản biện, nâng cao tỷ lệ bài báo bằng tiếng Anh, mở rộng mạng lưới cộng tác khoa học quốc tế và từng bước nâng cao khả năng trích dẫn đối với các công trình được công bố.

Nhìn từ những phân tích của PGS, TS. Phạm Chiến Thắng, có thể thấy hành trình hướng tới Scopus không phải là cuộc đua về chỉ số hay danh hiệu. Đó là quá trình thay đổi từ gốc rễ của hoạt động xuất bản khoa học, đặt chất lượng học thuật ở vị trí trung tâm, xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch và từng bước hội nhập với các chuẩn mực quốc tế.

Đó cũng là con đường mà Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đang kiên trì theo đuổi nhằm góp phần đưa các kết quả nghiên cứu khoa học của ngành Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam hiện diện ngày càng rõ nét trên bản đồ khoa học thế giới.