Phát triển dược liệu dưới tán rừng gắn với du lịch nông nghiệp tại vùng cao Nậm Tăm

Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động về truyền thông chính sách tài nguyên nước, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững do Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đồng hành cùng các cơ quan của tỉnh Lai Châu tổ chức. Trước đó, chuỗi chương trình đã ghi dấu ấn với các hoạt động thiết thực như sự kiện Truyền thông, nâng cao nhận thức về khai thác bền vững tài nguyên nước và bảo vệ môi trường nước xuyên biên giới và trồng mới 405 cây xanh tại Chùa Linh Sơn trong chương trình “Chùa xanh”.

Khơi mở tư duy về kinh tế dưới tán rừng

Phát biểu tại tọa đàm, Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường bày tỏ niềm hân hạnh khi phối hợp tổ chức một chương trình có ý nghĩa thiết thực ngay sau chuyến khảo sát thực tế mô hình trồng sâm của doanh nghiệp địa phương. Qua quan sát, ông đánh giá phần lớn diện tích Nậm Tăm là rừng phòng hộ và rừng trồng dược liệu, có khí hậu, thổ nhưỡng vô cùng thuận lợi.

Nhìn nhận ở góc độ vĩ mô, Tiến sĩ Đào Xuân Hưng chia sẻ: “Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng UBND xã Nậm Tăm tổ chức buổi tọa đàm không chỉ là một hoạt động liên kết thuần túy, mà còn mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc đối với mô hình phát triển vùng dược liệu dưới tán rừng gắn liền với du lịch nông nghiệp. Định hướng này hoàn toàn nhất quán với tinh thần của Luật Môi trường sửa đổi, khi văn bản pháp lý này đã cụ thể hóa một chương riêng biệt về dịch vụ môi trường; trong đó đặc biệt ưu tiên, khuyến khích hoạt động trồng dược liệu dưới tán rừng. Đây được xem là giải pháp mang tính đột phá: vừa mở ra hướng đi bền vững để phát triển sinh kế cho đồng bào vùng cao, vừa đảm bảo thực thi nghiêm túc nhiệm vụ bảo vệ môi trường sinh thái. Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường tín chỉ carbon đang hình thành và phát triển mạnh mẽ như hiện nay, cơ chế này chính là đòn bẩy kinh tế quan trọng, mở ra những thời cơ và không gian phát triển mới, giúp chính quyền địa phương và nhân dân nâng cao giá trị gia tăng từ việc giữ rừng và phát triển kinh tế rừng”.

Ngoài ra, Tổng biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường cũng nhấn mạnh trong 6 tháng đầu năm, Lai Châu có mức phát triển GRDP đứng thứ ba khu vực Trung du và miền núi phía bắc, đứng thứ 10 cả nước, trong đó giá trị đóng góp của nông nghiệp, đặc biệt là các cây dược liệu quý như sâm Lai Châu với hoạt tính dược chất cao là rất lớn. Từ đó, ông định hướng tọa đàm tập trung vào 4 nội dung cốt lõi: Quy hoạch vùng trồng; bảo vệ môi trường; tạo sinh kế bền vững và phát triển du lịch gắn với văn hóa bản địa. Tạp chí sẽ đóng vai trò là kênh truyền thông tiếp thu và phản hồi thực tiễn để kiến nghị các chính sách phù hợp lên các Bộ, ngành Trung ương.

Bài toán quản lý, cam kết và nguyên tắc giữ rừng từ chính quyền

Bày tỏ sự phấn khởi khi phối hợp với Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường tổ chức chương trình, ông Nguyễn Xuân Đà, Chủ tịch UBND xã Nậm Tăm, tỉnh Lai Châu khẳng định về tầm quan trọng của sự kiện: Đây là hướng đi mới giúp bà con nhân dân tận dụng đất nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tiềm năng thu hoạch và bảo vệ tài nguyên môi trường rừng.

Theo ông Đà, xã Nậm Tăm (được sáp nhập của 3 xã Nậm Tăm, Nậm Cha và Lùng Thàng) hiện có diện tích tự nhiên 242,28 km2, đất nông nghiệp chiếm 13.056,41 ha, trong đó có khoảng 5.000 ha có điều kiện phù hợp để phát triển các cây dược liệu dưới tán rừng. Những cánh rừng trên địa bàn không chỉ giữ vai trò phòng hộ, điều tiết nguồn nước, bảo vệ môi trường sinh thái, mà còn là kho báu phát triển cây dược liệu dưới tán rừng một cách tự nhiên giúp phủ xanh đất trống đồi trọc, chống xói mòn đất, giữ nguồn nước và hạn chế phá rừng. Địa phương đã bước đầu trồng được 51,45 ha cây dược liệu (bao gồm thảo quả, sa nhân tím, sâm Lai Châu, lan kim tuyến, bảy lá một hoa, hoàng tinh).

Khái quát về định hướng của địa phương gắn với các Đề án, Nghị quyết phát triển sâm và dược liệu của Hội đồng nhân dân và Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lai Châu, ông Nguyễn Xuân Đà chia sẻ: “Mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng là biểu hiện sinh động của triết lý phát triển bền vững, hiện thực hóa mục tiêu kép: vừa bảo tồn nghiêm ngặt tài nguyên rừng, vừa khai thác hiệu quả giá trị kinh tế từ rừng để phục vụ nhân dân. Nhằm thể chế hóa định hướng chiến lược này, Ban Chấp hành Đảng bộ xã Nậm Tăm đã ban hành Nghị quyết số 06 về phát triển nông nghiệp hàng hóa tập trung giai đoạn 2026 - 2030. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để chính quyền địa phương tập trung thu hút, hỗ trợ các doanh nghiệp, hợp tác xã cùng các hộ gia đình, cá nhân tham gia triển khai trồng mới khoảng 20 ha sâm và các loại cây dược liệu có giá trị kinh tế cao tại bản Nậm Tăm cùng các vùng sinh thái phù hợp. Việc triển khai đồng bộ giải pháp này không chỉ thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng hàng hóa, mà còn tạo ra bước đột phá về sinh kế bền vững, góp phần căn cơ vào công cuộc xóa đói giảm nghèo và nâng cao đời sống cho đồng bào vùng cao”.

Bên cạnh việc cam kết đồng hành, hỗ trợ kỹ thuật, con giống và kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm, Chủ tịch UBND xã cũng đưa ra những quy định hết sức nghiêm ngặt. Ông yêu cầu nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi phá hoại rừng; không nuôi trồng, thu hoạch dược liệu ở rừng phòng hộ đầu nguồn có độ dốc trên 30 độ; không chặt phá cây rừng tự nhiên, không đào bới quy mô lớn gây xói mòn và không dùng hóa chất ô nhiễm. Đồng thời, các sản phẩm sau thu hoạch phải vận chuyển ra khỏi rừng, không được ngâm, ủ, sấy hay chế biến trong rừng nhằm duy trì tuyệt đối sự phát triển tự nhiên của hệ sinh thái.

Góc nhìn khoa học: Nâng tầm thương hiệu bằng công nghệ sau thu hoạch

Tại phiên thảo luận, PGS, TS. Phạm Anh Tuấn, Nguyên Viện trưởng Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch đã chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia phát triển mạnh về dược liệu như Hàn Quốc và Đài Loan. Ở các nước này, việc sơ chế, bảo quản và vùng trồng được nâng tầm thành một sản phẩm du lịch trải nghiệm, giúp khách tham quan có sự tin cậy tuyệt đối và đẩy giá trị sản phẩm lên gấp nhiều lần.

Đánh giá về tài nguyên dược liệu quốc gia, PGS, TS. Phạm Anh Tuấn khẳng định tính cấp thiết của việc ứng dụng khoa học công nghệ vào định vị giá trị sản phẩm trước khi tiếp cận thị trường và nhân rộng các mô hình kinh tế. Theo đó, giá trị của dược liệu phải được xác lập dựa trên nền tảng của các phân tích sinh học và dược học chuyên sâu, kết hợp hệ thống trang thiết bị hiện đại để chứng minh định lượng hoạt chất một cách khách quan. Minh chứng điển hình là sâm Việt Nam, dòng sản phẩm sở hữu hàm lượng saponin vượt trội so với sâm Hàn Quốc. Bên cạnh việc xây dựng thương hiệu chung là sâm Việt Nam, việc xác lập và bảo hộ chỉ dẫn địa lý tại các địa phương cụ thể như Lai Châu là bước đi chiến lược. Do sự khác biệt về điều kiện địa hình và vị trí địa lý sẽ trực tiếp quy định chất lượng, đặc tính hoạt chất đặc thù của cây trồng, việc đưa ra các bằng chứng khoa học cụ thể chính là luận cứ vững chắc để khẳng định và bảo vệ tính pháp lý cũng như giá trị thương mại của chỉ dẫn địa lý đó.

Từ lập luận trên, ông khuyến nghị địa phương cần có quy hoạch vùng trồng với quy mô số lượng đủ lớn dưới sự quản lý của Nhà nước để tạo hiệu quả kinh tế. Đồng thời, cần xây dựng một “mô hình mẫu” tại doanh nghiệp, kết hợp chặt chẽ giữa khu sơ chế xử lý đạt chuẩn công nghệ với khu trưng bày sản phẩm và trải nghiệm du lịch. Ông khẳng định các nhà khoa học sẵn sàng hỗ trợ doanh nghiệp về tiềm lực công nghệ, tư vấn sơ đồ vùng trồng và phối hợp thông qua Tạp chí để tranh thủ nguồn lực hỗ trợ từ Nhà nước.

Liên quan đến công tác quy hoạch chiến lược tại địa phương, ông Bùi Thế Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Nậm Tăm đã chia sẻ thông tin pháp lý quan trọng: Quy hoạch chung của xã đã chính thức được UBND tỉnh phê duyệt vào tháng 4 năm 2026. Dựa trên kết quả rà soát khoa học và phối hợp chặt chẽ giữa địa phương với Sở Nông nghiệp và Môi trường, cơ quan chức năng đã xác định bản Nậm Tăm vùng đất có cao độ lý tưởng từ trên 1.000m đến đỉnh Phìn Hồ 1.520m là khu vực duy nhất hội tụ đầy đủ các điều kiện sinh học tối ưu cho sự phát triển bền vững của cây sâm. Việc xác lập phân vùng này không chỉ là cơ sở định hình phân khu chức năng rõ ràng, mà còn là bước đi mang tính quyết định để địa phương hiện thực hóa mục tiêu tối ưu hóa tài nguyên bản địa gắn liền với quy hoạch phát triển vùng kinh tế xanh.

Đánh giá về triển vọng phát triển dài hạn, ông Bùi Thế Dũng bày tỏ niềm tin chiến lược vào mô hình liên kết bốn nhà tại địa phương. Ông chia sẻ: “Sự phát triển bền vững của vùng dược liệu dưới tán rừng tại xã Nậm Tăm chỉ có thể đạt được khi thiết lập thành công một cơ chế vận hành đồng bộ và thực chất. Trong cơ chế đó, chính quyền đóng vai trò điều phối vĩ mô nhằm định hướng các doanh nghiệp đầu tư một cách bài bản; giới khoa học giữ vai trò đồng hành để cung ứng tri thức và giải pháp kỹ thuật; hệ thống chính trị tích cực đẩy mạnh công tác tuyên truyền; và quan trọng nhất, người dân phải được đặt vào vị trí chủ thể của toàn bộ chuỗi giá trị. Việc vận hành hiệu quả mô hình liên kết chặt chẽ này chính là chìa khóa cốt lõi để giải quyết bài toán phát triển bền vững, nhằm mang lại lợi ích hài hòa, tối ưu trên cả ba trụ cột: kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái”.

Khát vọng vươn tầm quốc tế của doanh nghiệp và liên kết chuỗi giá trị

Là mắt xích quan trọng đưa sản phẩm từ vườn trồng ra thị trường, ông Lê Văn Chiều, Giám đốc Công ty TNHH Trí Đức LC đã chia sẻ các chương trình đầu tư lớn của công ty đã ký kết với tỉnh dưới sự chủ trì của Bộ Công Thương. Cụ thể, công ty đang hướng đến dự án trồng 700 ha dược liệu quý dưới tán rừng (sâm Lai Châu, tam thất, hoàng tinh, thất diệp nhất chi hoa) gắn với du lịch cộng đồng và dự án 500 ha nông nghiệp gắn với sơ chế, bao tiêu sản phẩm (như nghệ và các nông sản bản địa).

Phân tích về tầm nhìn chiến lược nhằm định hình bản Nậm Tăm thành trung tâm du lịch sinh thái nông nghiệp trọng điểm, ông Lê Văn Chiều đã đưa ra một luận điểm sâu sắc về mối quan hệ giữa phát triển du lịch và nâng cao dân trí. Theo ông, giá trị cốt lõi của hoạt động du lịch không dừng lại ở dòng chảy tài chính thuần túy, mà cốt lõi là quá trình giao thoa văn hóa và tri thức giữa du khách và cộng đồng bản địa. Qua thời gian, chính môi trường tương tác này sẽ trở thành động lực thúc đẩy người dân địa phương tự nâng cao năng lực nhận thức, tích lũy tri thức và phát triển tư duy. Đây chính là nền tảng căn cơ để giải quyết bài toán giảm nghèo bền vững, bởi một khi năng lực trí tuệ được nâng tầm, sự thịnh vượng kinh tế sẽ là hệ quả tất yếu. Minh chứng thực tiễn sinh động từ mô hình Sa Pa nơi cộng đồng làm du lịch bản địa đã làm chủ được ngôn ngữ quốc tế, thuần thục kỹ năng giao tiếp và mở rộng thế giới quan là bằng chứng thuyết phục khẳng định rằng sự chuyển hóa về chất của nguồn nhân lực chính là chìa khóa then chốt để xóa nghèo một cách triệt để và bền vững.

Để hiện thực hóa chiến lược xây dựng thương hiệu bài bản tiến tới xuất khẩu sang thị trường châu Âu, Giám đốc Công ty Trí Đức LC kiến nghị chính quyền địa phương hỗ trợ đẩy nhanh việc hoàn thiện cấp mã vùng trồng, làm rõ quy chủ đất đai để tránh tranh chấp. Mục tiêu của doanh nghiệp là tạo ra liên kết chặt chẽ với người dân và các hợp tác xã nhằm hình thành sản lượng hàng hóa đủ lớn mang tầm cỡ quốc tế, thay vì sản xuất tự phát, thiếu chiều sâu như trước đây.

Tiếng nói từ người dân bản địa và những nút thắt nội tại cần tháo gỡ

Sự thay đổi trong tư duy của người dân vùng cao được thể hiện rõ nét qua phát biểu của anh Châu A Đánh (đại diện hộ dân bản Nậm Tăm 3). Nhận thức được giá trị kinh tế của tài nguyên bản địa, anh cùng các hộ dân đã chủ động thành lập Hợp tác xã Sâm Việt Nậm Tăm 3 vào tháng 5 năm 2026 với 7 thành viên, bước đầu tự nuôi trồng cây sâm Lai Châu và thất diệp nhất chi hoa.

Anh bày tỏ tâm nguyện: “Mong muốn của chúng em trong thời gian tới là sẽ nhận được sự ủng hộ từ lãnh đạo của tỉnh và UBND xã, đồng hành cùng bà con để cùng nhau phát triển một khu dược liệu dưới tán rừng và khu du lịch nối liền với bản để cùng người dân phát triển kinh tế”.

Cùng với việc thiết lập bệ đỡ chính sách từ hệ thống chính quyền các cấp, đại diện Hợp tác xã cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của mối quan hệ hợp tác công - tư khi bày tỏ mong muốn nhận được sự hỗ trợ, đồng hành trực tiếp từ phía Công ty TNHH Trí Đức LC. Đây được coi là giải pháp then chốt nhằm huy động nguồn lực xã hội hóa, bảo đảm tính khả thi và mục tiêu phát triển bền vững cho toàn bộ dự án trong tương lai.

Để hỗ trợ pháp lý giúp người dân và doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, ông Phạm Trung Tình, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lai Châu đã giải đáp chi tiết các chính sách về đất lâm nghiệp. Theo ông Tình, tỉnh đang quyết liệt bàn giao diện tích rừng tự nhiên do xã quản lý về cho các hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng thôn bản để làm cơ sở pháp lý chính chủ.

Đối với các đơn vị kinh doanh, ông nêu rõ hướng đi cụ thể: “Các doanh nghiệp, hợp tác xã không thuộc đối tượng được giao hay cho thuê rừng có thể thực hiện phương án thuê môi trường rừng từ các chủ rừng như Ban quản lý rừng phòng hộ hoặc các cộng đồng dân cư đã được giao quyền quản lý. Trên cơ sở đó, các doanh nghiệp sẽ tiến hành thuê môi trường rừng để phát triển vùng trồng dược liệu dưới tán rừng, đồng thời thiết lập các cơ chế chia sẻ lợi ích kinh tế minh bạch theo đúng quy định của pháp luật”.

Ở góc độ chuyên môn tham mưu, ông Nguyễn Hữu Báu, Trưởng phòng Kinh tế xã đã thẳng thắn chỉ ra những khó khăn của địa phương. Dù đất đai rộng lớn (hơn 12.000 ha rừng, hơn 5.000 ha có thể trồng dược liệu), thời tiết lý tưởng nhưng thu nhập người dân chưa cao do thiếu hụt nguồn lao động chất lượng (lao động trẻ có xu hướng đi làm tại các công ty khu công nghiệp ở miền xuôi hoặc không ở lại cống hiến sau khi học nghề). Thêm vào đó, chi phí vận chuyển (logistics) quá cao và việc xuất khẩu qua cửa khẩu Ma Lù Thàng chưa đi theo đường chính ngạch làm giảm tính cạnh tranh của nông sản.

Ông Nguyễn Hữu Báu nhấn mạnh tinh thần trách nhiệm: “Chúng ta đều là người Việt Nam, phải sống và làm việc theo Hiến pháp, khi đã triển khai thực hiện dự án, chúng ta phải căn cứ nghiêm túc vào các quy định pháp luật. Không phải cứ nói "rừng là vàng" rồi chúng ta tùy tiện mang cưa, mang đục ra phá hoại rừng. Khi phát triển kinh tế dưới tán rừng, nguyên tắc tối thiểu là chúng ta phải bảo vệ rừng. Chúng ta chỉ tận dụng những khu vực phù hợp như các hốc đá hoặc những nơi được phép để trồng cây dược liệu, chứ không thể có chuyện Nhà nước tạo điều kiện, doanh nghiệp tìm đến đầu tư rồi chúng ta lại làm những việc gây hư hại đến rừng. Điều đó là hoàn toàn không thể chấp nhận được”.

Ông khẳng định địa phương luôn mở rộng cửa tạo điều kiện tối đa cho các nhà đầu tư, nhưng yêu cầu các doanh nghiệp khi vào làm phải làm đến nơi đến chốn để tránh hoang hóa dự án. Với vị trí chỉ cách thành phố 15-20 phút di chuyển qua tuyến đường 135 đã được cải tạo, Nậm Tăm kỳ vọng mô hình dược liệu gắn với du lịch này sẽ là nhân tố then chốt giúp kinh tế địa phương đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Phát biểu tổng kết và bế mạc tọa đàm, Tiến sĩ Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường khẳng định tính toàn diện và giá trị thực tiễn từ các ý kiến tham luận, đặc biệt là báo cáo chuyên môn của đại diện ban ngành địa phương.

Về phía cơ quan truyền thông, Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường cam kết sẽ xây dựng các chuyên đề chuyên sâu về xã Nậm Tăm, tập trung phân tích và lan tỏa hai mô hình trọng điểm: phát triển dược liệu dưới tán rừng và du lịch nông nghiệp. Tạp chí sẽ đồng hành chặt chẽ cùng địa phương trong công tác truyền thông thực tế, hỗ trợ quảng bá và xác lập chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm chủ lực như sâm, hoàng tinh và các loài dược liệu quý khác.

Thay mặt Ban tổ chức, Tiến sĩ Đào Xuân Hưng trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, đại diện các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và bà con nhân dân đã thẳng thắn trao đổi, đóng góp nhiều giải pháp thiết thực để nâng cao giá trị kinh tế xanh dưới tán rừng và thúc đẩy kinh tế nông nghiệp địa phương.