Phát triển nuôi trồng thủy sản phía Bắc: Đảm bảo an ninh thực phẩm và phát triển đa mục tiêu

Tham dự hội nghị có ông Đinh Công Sứ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, đại diện một số cục, vụ, viện thuộc Bộ cùng lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh như Lào Cai, Tuyên Quang, Phú Thọ, Sơn La, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Đắk Lắk…

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhấn mạnh, trong những năm qua, nuôi trồng thủy sản tại các tỉnh phía Bắc đã duy trì đà tăng trưởng ổn định, từng bước khẳng định vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh thực phẩm, cung cấp nguồn dinh dưỡng thiết yếu và tạo sinh kế cho hàng triệu người dân, đặc biệt tại khu vực trung du, miền núi và ven biển.

Theo báo cáo của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, năm 2025, tổng diện tích nuôi trồng thủy sản các tỉnh phía Bắc đạt khoảng 309.000 ha, chiếm 23% diện tích nuôi trồng thủy sản cả nước; sản lượng đạt khoảng 1,3 triệu tấn, tương đương 21% tổng sản lượng toàn quốc. Đây là những con số cho thấy tiềm năng và dư địa phát triển rất lớn của khu vực.

Trong cơ cấu nuôi trồng, diện tích nuôi nước ngọt chiếm ưu thế với gần 205.000 ha (66%), sản lượng đạt khoảng 910.000 tấn (69%). Một số địa phương có sản lượng nuôi nước ngọt lớn, đóng vai trò đầu tàu như Sơn La với gần 99.700 tấn, Phú Thọ đạt 83.800 tấn, Bắc Ninh khoảng 80.000 tấn, Hà Nội đạt 77.000 tấn…

Các đối tượng nuôi chủ lực hiện nay khá đa dạng, bao gồm các loài cá truyền thống như mè, trôi, trắm, chép, cá rô phi, các loại cá đặc sản, cá nước lạnh,... Nhiều mô hình nuôi thủy sản hồ chứa, lồng bè trên sông bước đầu đã áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, mang lại hiệu quả kinh tế cao, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều tồn tại, hạn chế đang cản trở sự phát triển bền vững của ngành. Theo đó, sản xuất nuôi thủy sản khu vực phía Bắc vẫn chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa cao. Hạ tầng vùng nuôi và hệ thống dịch vụ hậu cần còn thiếu và yếu, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển quy mô lớn.

Bên cạnh đó, liên kết chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ chưa chặt chẽ, khiến sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng tươi sống, giá trị gia tăng thấp. Công tác quản lý nhà nước còn tồn tại nhiều bất cập, đặc biệt trong xây dựng cơ sở dữ liệu ngành, cấp mã số cơ sở nuôi và hệ thống quan trắc môi trường.

Một vấn đề đáng chú ý khác là năng lực sản xuất giống thủy sản mới chỉ đáp ứng khoảng 70–80% nhu cầu của người nuôi, phần còn lại vẫn phụ thuộc vào nguồn giống từ ngoài vùng hoặc nhập khẩu, tiềm ẩn rủi ro về chất lượng và dịch bệnh...

Phát biểu tại hội nghị, ông Ngô Hạnh Phúc, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai nhấn mạnh, hội nghị lần này không chỉ là diễn đàn trao đổi chuyên môn mà còn tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động giữa các địa phương.

Theo lãnh đạo tỉnh, Lào Cai là địa phương miền núi, biên giới, giữ vị trí chiến lược khi nằm giữa vùng Tây Bắc và Đông Bắc, đồng thời là cửa ngõ kết nối Việt Nam với ASEAN và vùng Tây Nam Trung Quốc. Những năm gần đây, hệ thống hạ tầng giao thông được đầu tư đồng bộ đã góp phần nâng cao năng lực kết nối, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và thu hút đầu tư.

Hạ tầng phát triển tạo nền tảng để địa phương đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa quy mô lớn. Điều kiện tự nhiên đa dạng, khí hậu phân hóa rõ rệt giúp Lào Cai có nhiều lợi thế phát triển nông nghiệp đặc sản, nông nghiệp sinh thái và ứng dụng công nghệ cao.

Trong bức tranh chung đó, nuôi trồng thủy sản, đặc biệt trên các hồ chứa, được xác định là lĩnh vực có nhiều tiềm năng. Tỉnh hiện có hệ thống hồ chứa phong phú, trong đó tiêu biểu là hồ Thác Bà với diện tích mặt nước hơn 19.000 ha, môi trường sinh thái ổn định, phù hợp để phát triển nuôi cá lồng và nuôi thâm canh theo hướng hàng hóa. Đây là một lợi thế rất lớn cho thủy sản địa phương phát triển, đặc biệt là cải tạo sinh kế, tăng thu nhập cho người dân quanh vùng lòng hồ, các sông lớn...

Phát triển nuôi thủy sản không thể tách rời khoa học công nghệ. Bởi đây là chìa khóa cho sự thành công, đặc biệt liên quan đến công nghệ sản xuất giống, phòng ngừa dịch bệnh. Tại hội nghị, TS. Bùi Thế Anh, Vụ Khoa học và Công nghệ cho biết, việc ứng dụng công nghệ tiên tiến trong quản lý môi trường, kiểm soát dịch bệnh, cải thiện chất lượng giống và tối ưu quy trình nuôi sẽ đóng vai trò quyết định trong nâng cao hiệu quả sản xuất. Thời gian qua, một số công nghệ nuôi, đặc biệt là công nghệ nuôi thủy sản bằng lồng HDPE đã được triển khai ở một số địa phương như Phú Thọ, Lào Cai, Sơn La... đã mang lại hiệu quả bước đầu. Bên cạnh đó, một số viện nghiên cứu thuộc Bộ cũng đang đẩy mạnh nghiên cứu công nghệ sản xuất giống cá như rô phi, chép, góp phần đảm bảo nguồn giống chất lượng cho người nuôi. Theo TS. Bùi Thế Anh, để phát triển sản xuất thủy sản bền vững tại các tỉnh phía Bắc, cần xem khoa học công nghệ và chuyển đổi số là động lực, trong đó công nghệ giống đóng vai trò cốt lõi.

Một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự tăng trưởng của nuôi thủy sản các tỉnh phía Bắc là chất lượng và đầu ra của sản phẩm. Tại hội nghị, TS. Đào Trọng Hiếu, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cho rằng, hiện nay, vấn đề an toàn thực phẩm nói chung, trong đó có lĩnh vực thủy sản được Bộ đặc biệt quan tâm. Đảm bảo an toàn thực thẩm không chỉ phục vụ nhu cầu của người dân trong nước mà còn phục vụ cho xuất khẩu nhằm đáp ứng sự tăng trưởng của ngành. Do vậy, muốn phát triển bền vững, sản xuất thủy sản các tỉnh phía Bắc phải kiểm soát chặt chẽ từ con giống đến thức ăn và các sản phẩm thương phẩm, đồng thời phải liên kết sản xuất theo chuỗi, trong đó,  HTX, doanh nghiệp đóng vai trò là hạt nhân.

Tại hội nghị, một nội dung quan trọng được triển khai là Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026–2030. Theo đó, Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, sản lượng nuôi trồng thủy sản tại các hồ chứa đạt trên 260.000 tấn mỗi năm, với giá trị sản xuất khoảng 16.000 tỷ đồng. Đồng thời, phấn đấu có ít nhất 50% cơ sở nuôi tham gia liên kết chuỗi giá trị và 100% cơ sở được cập nhật dữ liệu trên hệ thống quốc gia. Đề án cũng hướng tới xây dựng các vùng nuôi tập trung, áp dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường, góp phần hình thành nền sản xuất thủy sản hiện đại và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phát biểu kết luận hội nghị, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến khẳng định, phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa các tỉnh phía Bắc không chỉ là giải pháp khai thác hiệu quả tài nguyên mặt nước mà còn là hướng đi quan trọng để tạo sinh kế bền vững cho người dân, nhất là tại các vùng khó khăn.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ quy hoạch, tổ chức sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ đến hoàn thiện cơ chế, chính sách sẽ là nền tảng để ngành thủy sản phía Bắc bứt phá trong thời gian tới.

Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho rằng, Hội nghị phát triển nuôi trồng thủy sản các tỉnh phía Bắc năm 2026 không chỉ là dịp để  nhìn lại thực trạng, mà còn mở ra một giai đoạn phát triển mới cho ngành thủy sản phía Bắc. Với những định hướng rõ ràng, giải pháp đồng bộ và quyết tâm cao từ các cấp, các ngành, tiềm năng hồ chứa hứa hẹn sẽ được khai thác hiệu quả, góp phần đưa ngành thủy sản phát triển theo hướng hiện đại, bền vững và hội nhập sâu rộng. Đồng thời, mở ra định hướng chiến lược nhằm “đánh thức” tiềm năng hồ chứa – một nguồn lực còn nhiều dư địa. Với trọng tâm tổ chức lại sản xuất, tăng cường liên kết chuỗi và ứng dụng khoa học công nghệ, ngành thủy sản phía Bắc được kỳ vọng sẽ chuyển mình mạnh mẽ theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững. Để đạt mục tiêu này, ứng dụng khoa học công nghệ cần được đẩy mạnh trong toàn bộ quá trình sản xuất, từ khâu chọn giống, nuôi trồng đến chế biến, bảo quản sau thu hoạch và kiểm soát môi trường vùng nuôi.

Cùng với đó, công tác quản lý cần được đẩy mạnh theo hướng liên ngành, đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, gắn với việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu ngành nhằm nâng cao hiệu quả giám sát và điều hành.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển xanh và bền vững ngày càng trở nên cấp thiết, nuôi trồng thủy sản hồ chứa được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những trụ cột quan trọng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân.

Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện có gần 8.000 hồ chứa với tổng diện tích mặt nước lớn, phân bố chủ yếu tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc. Đây là hệ thống công trình đa mục tiêu, vừa phục vụ thủy lợi, thủy điện, cấp nước, vừa có tiềm năng to lớn để phát triển nuôi trồng thủy sản.