Trong 2 ngày 10 - 11/9/2026, Đoàn công tác Hội Nhà báo tỉnh Nghệ An đã có buổi làm việc tại các địa phương Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Mường Choọng, qua đó nắm bắt tình hình thực tiễn, những thuận lợi, khó khăn sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Điều dễ nhận thấy là, dù còn nhiều việc phải làm, các địa phương đã nhanh chóng bắt nhịp với mô hình mới, từng bước xác định những hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế.

Với Quỳ Châu, phát triển du lịch đang được xác định là một trong những hướng phát triển, tạo thêm động lực cho kinh tế địa phương. Xã đã bắt đầu xây dựng định hướng, đề án phát triển du lịch trên cơ sở khai thác những lợi thế sẵn có. Đây cũng là cách địa phương cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới.

Những lợi thế không dễ tìm

Quỳ Châu nằm giữa miền Tây xứ Nghệ, nơi núi rừng, sông suối và những bản làng của đồng bào Thái tạo nên một không gian văn hóa khá đặc trưng. Điều đáng nói là những giá trị ấy không chỉ nằm trên cảnh quan mà còn hiện hữu trong đời sống hằng ngày của người dân.

Về lịch sử, văn hóa, địa phương có Di tích lịch sử Đốc binh Lang Văn Thiết được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Cùng với đó là hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể phong phú như hát Nhuôn, hát Lăm, On, Ôi, cồng chiêng, nhảy sạp, khắc luống... Đặc biệt, lễ hội Xăng Khan đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Các nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát vẫn được duy trì. Những ngôi nhà sàn của đồng bào Thái ở các bản Lè, Khun, Xớn, Minh Tiến, Minh Châu, Đồng Minh cũng là những điểm có thể kết nối vào các tour trải nghiệm. Cùng với đó là văn hóa ẩm thực mang đặc trưng vùng cao với pá pính, họ mọc, canh ột, các loại chẻo...

Không chỉ có văn hóa, Quỳ Châu còn sở hữu nhiều cảnh quan tự nhiên khá hấp dẫn. Trong đó, Thác Tạt Ngoi ở bản Kẻ Bọn, cách trung tâm xã khoảng 1,8 km, là một điểm đến có nhiều lợi thế. Thác có 3 tầng, nguồn nước dồi dào, chảy quanh năm. Giữa không gian núi rừng, tiếng nước đổ và những dòng suối nhỏ tạo nên một không gian mát mẻ, thích hợp cho các hoạt động nghỉ ngơi, trải nghiệm thiên nhiên.

Cách trung tâm xã khoảng 4,5 km về phía Đông Nam là Thác Tạt Mỵ, thuộc bản Minh Châu, trước đây gọi là bản Khe Mỵ. Dòng nước bắt nguồn từ khu rừng nguyên sinh giáp ranh xã Châu Phong và xã Châu Tiến (thuộc huyện Quỳ Hợp cũ), chảy quanh năm, trong xanh và mát lạnh. Tại khu vực thác, dòng nước đổ thành hai nhánh từ độ cao khoảng 50 m, tạo nên màn hơi nước tự nhiên. Mùa hè, nhiệt độ tại đây dao động khoảng 18 - 25°C. Những tầng đá phủ rêu, các vũng nước và bậc đá tự nhiên tạo điều kiện để du khách tắm suối, nghỉ ngơi.

Điều làm Tạt Mỵ khác biệt là cảnh quan tự nhiên có thể kết hợp với không gian văn hóa bản Minh Châu. Hiện bản vẫn còn hơn 13 ngôi nhà sàn cổ cùng nhiều nét sinh hoạt truyền thống của đồng bào Thái. Du khách sau khi trải nghiệm thác có thể thưởng thức những món ăn địa phương như gà nướng, cơm lam, rượu cần. Đáng chú ý, Minh Châu cũng đang phát triển mô hình trồng chè hoa vàng - loại cây có giá trị kinh tế cao. Nếu được kết nối hợp lý, vùng chè cùng các sản phẩm địa phương hoàn toàn có thể trở thành một phần trong hành trình trải nghiệm của du khách, thay vì chỉ đơn thuần là một mô hình sản xuất.

Một điểm nhấn khác của Quỳ Châu là Rừng cây bản địa dốc Kẻ Lè, nằm dọc Quốc lộ 48. Theo quy hoạch, khu vực này có diện tích khoảng 300 ha, trong đó địa phương đã thu hồi được 88 ha. Đây là nơi tập trung nhiều loại cây bản địa và cây quý như lát hoa, lim xanh, giáng hương, quế, chò chỉ, kim giao, gáo vàng... cùng nhiều loài cây khác. Trong những năm qua, hàng trăm cây mới tiếp tục được trồng, từng bước tạo nên không gian xanh dọc tuyến đường.

Ngành giáo dục địa phương cũng phối hợp xây dựng tuyến đường hoa dọc Quốc lộ 48, bố trí điểm check-in và 4 ghế nghỉ để phục vụ người dân, du khách. Nếu được đầu tư thêm về cảnh quan, thông tin giới thiệu và các hoạt động trải nghiệm, khu vực này có thể trở thành một điểm dừng chân trên hành trình khám phá miền Tây Nghệ An.

Cùng với tài nguyên rừng, Quỳ Châu còn có một sản phẩm mang dấu ấn riêng là hương trầm. Toàn xã hiện có 56 hộ sản xuất hương, trong đó 6 hộ có sản phẩm đạt OCOP 3 sao. Theo những người cao tuổi trong vùng, nghề làm hương trầm ở Quỳ Châu đã có lịch sử hơn 100 năm và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hương trầm Quỳ Châu có mùi thơm dịu, lưu hương lâu, thường được sử dụng trong các dịp lễ, Tết và đời sống tín ngưỡng. Nếu được tổ chức thành điểm tham quan, trải nghiệm nghề truyền thống, du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn có thể tận mắt xem các công đoạn làm hương, tìm hiểu câu chuyện của nghề và mang về một sản vật gắn với vùng đất.

Khơi nội lực, đón ngoại lực để định hình du lịch

Những lợi thế về cảnh quan, văn hóa, bản sắc cộng đồng đã hiện hữu tại xã Quỳ Châu, tuy nhiên, để biến thành những điểm đến có sức hút, thành sản phẩm đủ sức giữ chân du khách vẫn cần một chặng đường dài. Đó không chỉ là câu chuyện đầu tư hạ tầng mà còn là thay đổi cách nghĩ, cách làm của chính quyền, người dân và sự tiếp sức từ các cấp, ngành.

Nhìn nhận khá rõ điều này, Quỳ Châu không đặt mục tiêu phát triển du lịch theo kiểu làm đến đâu hay đến đó. Địa phương xác định đây vẫn là lĩnh vực đang ở giai đoạn khai phá, vì vậy cần một lộ trình từng bước cụ thể. Theo định hướng của xã, năm 2026 được xác định là năm khởi động Đề án phát triển du lịch, trước hết tập trung vào hạ tầng và một số sản phẩm, điểm đến có khả năng tạo dấu ấn ban đầu.

Trong đó, địa phương dự kiến lựa chọn 2 công trình để khởi động Đề án, gồm cải tạo mộ Đốc binh Lang Văn Thiết và khánh thành Bảo tàng Văn hóa các dân tộc miền Tây Nghệ An. Cùng với đó là khai thác tuyến đường du lịch ven lòng hồ chứa nước Bản Mồng, đầu tư Công viên sinh thái Kè Lè và đường giao thông vào thác Tạt Mỵ.

Ở khu vực cộng đồng, Quỳ Châu dự kiến xây dựng một điểm nghỉ dưỡng cộng đồng, homestay tại bản Minh Tiến; mở rộng quy mô sản phẩm nghề truyền thống hương trầm, đồng thời xây dựng thêm sản phẩm đặc trưng như vịt bầu Quỳ. Địa phương cũng đặt mục tiêu lựa chọn 3 hộ kinh doanh để hình thành các dịch vụ lưu trú, ăn nghỉ, trải nghiệm sinh thái, văn hóa cộng đồng và cung cấp vật phẩm du lịch.

Đồng thời, rà soát, tôn tạo, phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống; tổ chức bồi dưỡng nguồn nhân lực làm du lịch cho cán bộ thôn, bản và các hộ kinh doanh. Công tác truyền thông, quảng bá cũng được tính đến ngay từ giai đoạn đầu, thông qua việc xây dựng phóng sự giới thiệu về quá trình khởi động Đề án và đăng tải trên các kênh truyền thông phù hợp.

Bước sang giai đoạn 2027-2028, Quỳ Châu xác định là thời điểm tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, từng bước khai thác những điểm, tuyến và chuỗi du lịch đã hình thành. Đây cũng là giai đoạn địa phương dự kiến sơ kết để nhìn lại những việc đã làm được, những điểm còn vướng và điều chỉnh chính sách nếu cần thiết.

Một số công trình giao thông được đưa vào kế hoạch như đường vào thác Tạt Ngoi, tuyến từ bản Minh Châu đi bản Kẻ Can, kết nối với đường vào thác Tạt Mỵ. Cùng với đó là tiếp tục xây dựng các sản phẩm đặc trưng như rượu cần, mật ong rừng; hình thành một gian hàng thương mại giới thiệu sản phẩm OCOP và sản phẩm đặc trưng tại điểm Lâm Hội.

Địa phương đặt mục tiêu nâng số hộ tham gia kinh doanh dịch vụ du lịch, vật phẩm du lịch lên 6 hộ; tổ chức thêm các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ thôn, bản và người dân; đồng thời xây dựng, đăng ký 2 tour du lịch trên nền tảng số.

Xa hơn, từ năm 2029-2030 và những năm tiếp theo, Quỳ Châu hướng tới mở rộng không gian và sản phẩm du lịch, đồng thời tăng cường thu hút đầu tư, xúc tiến du lịch theo hướng bền vững. Một trong những ý tưởng được đặt ra là đầu tư đường đua xe đạp, chạy marathon với cung đường khoảng 42km dọc sông Hiếu, từ bản Hội 1 đến thôn Tân Hương và chiều ngược lại. Địa phương cũng định hướng kêu gọi đầu tư du thuyền trên lòng hồ Bản Mồng, tổ chức hoạt động chèo thuyền kayak từ thác Đũa đến bản Hội 1, đầu tư đường giao thông vào thác Đũa.

Cùng với phát triển điểm đến, các sản phẩm đặc trưng tiếp tục được bổ sung như lợn đen, măng muối; từng bước xây dựng gian hàng thương mại điện tử trên sàn giao dịch tại thị trấn Tân Lạc và duy trì đào tạo nguồn nhân lực làm du lịch.

Những định hướng trên cho thấy Quỳ Châu đã bắt đầu có một cách tiếp cận rõ hơn đối với du lịch. Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, vấn đề du lịch còn rất nhiều “điểm nghẽn” cần được khơi thông.

Du lịch hiện chưa có quy hoạch tổng thể tương xứng với tiềm năng và mục tiêu phát triển. Hạ tầng, cơ sở vật chất phục vụ du lịch còn hạn chế; giao thông chưa kết nối được đến nhiều điểm có khả năng khai thác. Một số di tích, trong đó có di tích cấp quốc gia, chưa được đầu tư đúng mức để trở thành điểm thu hút du khách. Các loại hình du lịch hiện có phần lớn vẫn ở quy mô nhỏ, manh mún, chủ yếu dựa vào hộ gia đình. Vì vậy, sản phẩm chưa đủ sức tạo thành chuỗi, thời gian lưu trú của khách còn ngắn và sức lan tỏa đối với kinh tế địa phương chưa rõ nét.

Tại buổi gặp mặt đoàn công tác Hội Nhà báo tỉnh Nghệ An, ông Nguyễn Văn Dũng, Chủ tịch UBND xã Quỳ Châu, cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế này.

Theo ông Dũng, một trong những điểm yếu hiện nay là địa phương chưa tạo ra được các tour du lịch theo tuyến, chưa kết nối được thành chuỗi dịch vụ, chuỗi sản phẩm đủ sức phục vụ du khách một cách bài bản và lâu dài. Công tác định hướng, quản lý, lập kế hoạch phát triển và đa dạng hóa sản phẩm du lịch cũng chưa được thiết lập đầy đủ. Việc xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ số để quảng bá sản phẩm, tiếp cận khách hàng và tổ chức các hoạt động dựa trên trải nghiệm của du khách vẫn còn hạn chế.

Một điểm nghẽn khác nằm ở nguồn nhân lực. Du lịch cần những người hiểu địa phương nhưng đồng thời phải biết cách làm dịch vụ, biết kể câu chuyện về văn hóa, cảnh quan và sản phẩm của mình. Trong khi đó, lực lượng làm du lịch tại cơ sở của Quỳ Châu còn thiếu kinh nghiệm, kỹ năng và kiến thức chuyên môn.

Từ thực trạng còn lắm khó khăn đó, điều Quỳ Châu cần trong giai đoạn này là một cú hích từ bên ngoài, từ cơ chế, chính sách và nguồn lực của cấp trên, cùng sự tham gia thực chất của doanh nghiệp để nội lực của địa phương có thêm điều kiện để phát huy.