Du lịch cộng đồng “hướng mở” triển vọng cho nông thôn mới vùng cao Nghệ An

Tiềm năng lợi thế sẵn có

Nói đến Nghệ An, người ta thường nghĩ tới nắng gió khắc nghiệt. Nhưng bù lại, vùng đất này lại “giàu có” theo một cách khác. Sự hiện diện của nhiều tộc người như Thái, Thổ, Mông, Ơ Đu, Khơ Mú, Đan Lai… tạo nên một đời sống bản địa phong phú, từ bữa ăn, bộ trang phục cho tới những kinh nghiệm canh tác, sinh tồn giữa núi rừng. Những nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát, thêu tay vẫn còn được gìn giữ. Tất cả những điều đó, nếu biết cách kể lại, hoàn toàn có thể trở thành trải nghiệm hấp dẫn đối với du khách.

Ở một vài nơi, cách làm đã bắt đầu rõ nét hơn như Quỳ Châu hay Quế Phong, nơi định hướng khai thác chiều sâu văn hóa Thái cổ. Ở đây không chỉ dừng ở việc biểu diễn mà còn thử phục dựng lại các lễ tục xưa, kể lại những câu chuyện gắn với lịch sử cộng đồng. Con Cuông thì khác, khách đến đông hơn, nên hướng đi lại thiên về trải nghiệm: du khách cùng múa, cùng nhảy, cùng sinh hoạt với người bản địa, thay vì chỉ đứng xem.

Lên cao hơn nữa, như Mường Lống hay Nậm Cắn, câu chuyện lại xoay quanh cây khèn của người Mông. Ở đó, tiếng khèn không đơn thuần là âm nhạc. Nó vừa là cách người Mông trò chuyện với tổ tiên, vừa là phương tiện bày tỏ cảm xúc, lại vừa là “ngôn ngữ” để kết nối cộng đồng. Nếu khai thác tốt, đây có thể trở thành điểm nhấn rất riêng, khó nơi nào có được.

Một điểm đáng mừng là người dân ở nhiều vùng cao Nghệ An không còn xa lạ với việc làm du lịch. Từ Châu Tiến, Con Cuông đến Quế Phong, Mường Lống, Kỳ Sơn hay Tương Dương… bà con đã bắt đầu quen với việc đón khách, tổ chức lưu trú, phục vụ ăn uống. Dù chưa phải nơi nào cũng chuyên nghiệp, nhưng ít nhất đã có nền tảng ban đầu. Đây là nét nổi bật mà không phải địa phương nào cũng có.

Tất nhiên, nói đến du lịch mà bỏ qua thiên nhiên thì sẽ là thiếu sót. Miền Tây Nghệ An có một “tài sản” rất đáng giá: Khu dự trữ sinh quyển thế giới, nơi có Vườn quốc gia Pù Mát cùng các khu bảo tồn như Pù Hoạt, Pù Huống. Rừng còn khá nguyên sơ, hệ động thực vật phong phú, lại có thêm những thác nước, hang động đẹp như thác Kèm, thác Xao Va, thác 7 tầng, hang Bua, hang Thẳm Ồm… Những địa danh này lâu nay vẫn có khách tìm đến, nhưng rõ ràng chưa được khai thác hết tiềm năng.

Đặc biệt, một số khu vực có độ cao lý tưởng như thung lũng Mường Lống hay đỉnh Pù Xai Lai Leng mang lại khí hậu mát mẻ quanh năm. Những cung đường uốn lượn giữa núi non, những điểm săn mây vào sáng sớm… nếu được tổ chức bài bản hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, không thua kém những nơi đã nổi tiếng như Sa Pa hay Đà Lạt.

Nhìn tổng thể, du lịch cộng đồng ở Nghệ An vẫn đang trong giai đoạn “vừa làm vừa học”. Nhưng chính sự mộc mạc, chưa bị thương mại hóa quá mức lại là lợi thế. Vấn đề còn lại là cách kết nối các nguồn lực, cách kể câu chuyện của chính mình sao cho đủ chân thật và đủ cuốn hút. Nếu làm được điều đó, du lịch cộng đồng không chỉ mang khách về bản mà còn mở ra một hướng phát triển bền vững cho vùng cao.

 Lộ trình nông thôn mới tiến nhanh...

Mỗi nơi một cách làm, một hướng đi, nhưng nếu nhìn tổng thể, bức tranh nông thôn mới ở Nghệ An, nhất là vùng cao đang sáng lên thấy rõ. Không còn là câu chuyện “đủ tiêu chí” khô khan, mà là những thay đổi có thể cảm nhận bằng mắt thường: đường sá khang trang hơn, nhà cửa gọn gàng hơn và quan trọng nhất là đời sống người dân đã khác trước. Ở một vài nơi như Châu Tiến hay Con Cuông... sự chuyển mình thậm chí còn nhanh và rõ nét hơn hẳn.

Không cần liệt kê từng tiêu chí, chỉ cần ghé qua vài bản làng cũng đủ thấy du lịch cộng đồng đã mang lại luồng sinh khí mới như thế nào.

Bản Khe Rạn (Con Cuông) là một ví dụ dễ nhận ra. Nằm nép mình bên dòng Lam, nơi đây vốn đã có lợi thế về cảnh quan và văn hóa người Thái đặc trưng. Nhưng phải đến khi bắt tay vào làm nông thôn mới, mọi thứ mới thực sự “lên hình”. Người dân cùng nhau chỉnh trang bản làng, mở rộng lối đi, giữ gìn nhà sàn, rồi học cách làm du lịch. Khách tìm đến ngày một đông, không chỉ để ngắm cảnh mà còn để ở lại, ăn cùng, sinh hoạt cùng.

Từ Khe Rạn, cách làm này lan sang các bản lân cận như bản Nưa. Homestay mọc lên không ồ ạt nhưng đủ để tạo sinh kế. Thu nhập của bà con nhờ đó cải thiện rõ rệt, đời sống tinh thần cũng phong phú hơn. Điều đáng nói là trong quá trình đó, bản sắc văn hóa không bị mai một mà ngược lại, được giữ gìn và “kể lại” theo cách gần gũi hơn với du khách.

Hiện nay, riêng Con Cuông đã có 4 bản được công nhận là điểm du lịch cộng đồng. Hàng chục hộ dân tham gia làm lưu trú, dịch vụ ăn uống. Lượng khách tăng đều qua từng năm: từ gần 76.000 lượt (2022) lên hơn 102.000 (2023) và vượt 125.000 lượt vào năm 2024…Từ đó có thể khẳng định, du lịch không chỉ mang lại nguồn thu, mà còn tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương, một chuyển dịch đáng kể trong cơ cấu kinh tế vùng cao.

Trao đổi về câu chuyện này, ông Trần Xuân Cường, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho biết: Tỉnh đang từng bước nâng chất cho du lịch nông nghiệp và du lịch cộng đồng, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Không chỉ dừng ở việc “có điểm đến”, Nghệ An hướng tới những sản phẩm đặc thù, có trải nghiệm đủ sức hút để giữ chân du khách lâu hơn.

Trong định hướng đến năm 2030, tầm nhìn 2035, tỉnh đặt trọng tâm vào việc thu hút đầu tư hạ tầng, phát triển các mô hình như farmstay, tour mùa vụ, gắn với sản phẩm OCOP. Song song đó là khuyến khích người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ nâng cấp dịch vụ, từ chỗ “làm cho có” sang làm bài bản hơn.

Một khâu không kém phần quan trọng là đào tạo. Lao động du lịch ở vùng cao sẽ được tập huấn kỹ hơn về kỹ năng phục vụ, quản lý điểm đến, làm marketing số… để không chỉ đón khách mà còn biết cách giữ khách và quảng bá hình ảnh của mình.

Nhìn rộng ra, du lịch cộng đồng đã trở thành một “họa tiết mới” trong bức tranh nông thôn miền núi Nghệ An đủ bền bỉ để tạo ra thay đổi. Và nếu đi đúng hướng, đây sẽ là một trong những động lực quan trọng để các địa phương vùng cao tiếp tục tiến nhanh hơn trên hành trình xây dựng nông thôn mới.