Nghịch lý xuất khẩu thô giá rẻ đang đặt ngành lương thực thực phẩm Việt Nam trước một cuộc cải tổ mang tính sống còn. Để thoát khỏi áp lực chi phí và bứt phá trên thị trường quốc tế, chuyển dịch từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng giá trị chính là chìa khóa then chốt.
Nghịch lý "cường quốc" nhưng giá trị thấp
Việt Nam từ lâu đã khẳng định vị thế là một cường quốc xuất khẩu nông sản, nhưng thực trạng "xuất nhiều, thu ít" vẫn là một nỗi trăn trở lớn. Tại buổi họp báo giới thiệu Triển lãm Fi Vietnam 2026 ngày 9/4, bà Rose Chitanuwat - Giám đốc chuỗi dự án ASEAN Tập đoàn Informa Markets đã đưa ra một dẫn chứng đầy suy ngẫm: Trong khi Việt Nam xuất khẩu gạo với mức giá trung bình chỉ khoảng 500 USD/tấn, thì những sản phẩm nông sản khác như củ nghệ tươi chỉ có giá vài USD/kg.
Tuy nhiên, bà Rose Chitanuwat nhấn mạnh rằng nếu được chiết xuất thành tinh dầu, giá bán của sản phẩm này tại châu Âu có thể vọt lên hàng trăm USD. Điều này cho thấy dư địa giá trị gia tăng của nông sản Việt là rất lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả.
Trong khi bài toán giá trị gia tăng chưa có lời giải triệt để, các doanh nghiệp lại đang phải đối mặt với áp lực "nghẹt thở" từ chi phí đầu vào. Bà Lý Kim Chi - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh cho biết giá nguyên liệu, logistics và xăng dầu đã tăng từ 50-60% do tác động của các xung đột địa chính trị.
Để giữ ổn định thị trường, nhiều doanh nghiệp đã phải dùng nguồn hàng dự trữ từ 1-3 tháng, chấp nhận "ăn mỏng" lợi nhuận, bán hòa vốn, thậm chí chấp nhận lỗ khi đưa hàng vào siêu thị. Tuy nhiên, bà Lý Kim Chi cảnh báo, khả năng neo giá không thể kéo dài nếu chi phí tiếp tục tăng thị trường buộc phải chấp nhận một mức giá mới.
“Sức chống chịu này dù đáng ghi nhận nhưng chỉ là giải pháp tạm thời trong bối cảnh mặt bằng chi phí mới đang thiết lập” - bà Lý Kim Chi nhận định.
Tín hiệu tích cực và cơ hội bứt phá
Trước áp lực kép từ chi phí và yêu cầu thị trường, PGS, TS. Hoàng Kim Anh - Ủy viên Ban thường vụ Hội Khoa học và Công nghệ Lương thực Thực phẩm Việt Nam cho rằng, nguyên liệu hiện nay không chỉ là đầu vào mà còn quyết định bản sắc và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Theo PGS, TS. Hoàng Kim Anh, xu hướng tiêu dùng đang dịch chuyển mạnh mẽ sang các sản phẩm tự nhiên, hỗ trợ tiêu hóa và chống oxy hóa: "Thay vì chạy đua giá rẻ, doanh nghiệp cần chuyển sang các sản phẩm giá trị gia tăng cao, tốt cho sức khỏe. Đây là lúc cần tối ưu hóa công thức sản phẩm để thích ứng với mặt bằng chi phí mới" - PGS, TS. Hoàng Kim Anh nói và nhấn mạnh, dù vậy, việc chuyển đổi này cũng đi kèm thách thức lớn về chi phí kiểm soát, chứng nhận và áp lực sản xuất xanh, đặc biệt là với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Để hiện thực hóa mục tiêu nâng tầm nông sản, các chuyên gia đồng thuận rằng cần có những bước đi bài bản hơn, số hóa vùng trồng, vùng nuôi để chủ động nguồn nguyên liệu nội địa, giảm dần sự phụ thuộc vào nhập khẩu.
Bên cạnh đó, giải pháp tháo gỡ khó khăn về công nghệ R&D cho doanh nghiệp nhỏ cũng được đặt ra. Các chuyên gia đề xuất cần có cơ chế "đặt hàng" trực tiếp giữa doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, cùng sự hỗ trợ về thuế và vốn vay từ Nhà nước để doanh nghiệp mạnh dạn chuyển giao công nghệ chế biến sâu.
Dù còn nhiều thách thức, ngành thực phẩm vẫn ghi nhận những tín hiệu lạc quan khi chỉ số sản xuất 2 tháng đầu năm 2026 tăng 13,2% và xuất khẩu quý I 16,69 tỷ USD, đây là mức kỷ lục trong 6 năm qua. Đặc biệt sự kiện Triển lãm Fi Vietnam 2026 (diễn ra từ ngày 13-15/5/2026 tại SECC, TP. Hồ Chí Minh) được kỳ vọng sẽ là "sân chơi" giúp doanh nghiệp kết nối, cập nhật xu hướng nguyên liệu mới và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Sáu tháng đầu năm 2025, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên đã ghi dấu ấn với hàng loạt kết quả tích cực: tỷ lệ giải ngân tiền dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) đạt gần 97,5% tổng số tiền phải chi trả; hàng nghìn hộ dân, cộng đồng được thụ hưởng; nhiều hoạt động tuyên truyền, tập huấn được triển khai sâu rộng; công tác kiểm tra, giám sát, mở rộng nguồn thu được đẩy mạnh.
Nhờ chỉ đạo quyết liệt và mở rộng thị trường, sản xuất nông lâm thủy sản vượt khó khăn, tăng giá trị xuất khẩu gần 15%, ổn định kinh tế.
Ngày 1/8/2025, UBND tỉnh Quảng Trị tổ chức Hội nghị tổng kết, đánh giá kết quả thực hiện thí điểm chuyển nhượng kết quả giảm phát thải và quản lý tài chính theo Thỏa thuận chi trả giảm phát thải khí nhà kính vùng Bắc Trung Bộ (ERPA).
Đảng ủy Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Thường trực các Tỉnh ủy, Thành ủy trực thuộc Trung ương tổ chức quán triệt công tác phòng chống dịch tả lợn Châu Phi.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa có tờ trình xin ý kiến Thủ tướng Chính phủ về việc cho phép triển khai mô hình chăn nuôi lợn trong nhà nhiều tầng, hướng tới nâng cao năng suất, bảo đảm an toàn sinh học và tiết kiệm đất đai.
