UNDP đồng hành cùng Việt Nam chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải

Chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm: Trụ cột phát triển xanh của ngành nông nghiệp Việt Nam

Tại “Hội nghị Toàn thể ISG 2025: Thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực Thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải và bền vững: Hợp tác và đổi mới sáng tạo”, Bộ trưởng Trần Đức Thắng nhấn mạnh, với quỹ đất nông nghiệp chỉ khoảng 10,3 triệu hecta và áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên và môi trường, Việt Nam nhận thức rất rõ rằng: không thể có một nền nông nghiệp thịnh vượng nếu thiên nhiên không được bảo vệ. Vì vậy, chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải và bền vững không phải là lựa chọn, mà là con đường tất yếu.

Theo Bộ trưởng Trần Đức Thắng, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy “năng suất - sản lượng” sang “nông nghiệp đa giá trị”, trong đó đổi mới sáng tạo, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế được xác định là động lực then chốt. Mục tiêu xuyên suốt là phát triển nông nghiệp sinh thái - nông thôn hiện đại - nông dân văn minh, đồng thời đóng góp tích cực vào nỗ lực toàn cầu ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đặt trong bối cảnh chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm đã trở thành trụ cột phát triển của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ông Vũ Thái Trường, Trưởng Ban Môi trường, Biến đổi khí hậu và Năng lượng UNDP Việt Nam cho rằng định hướng này hoàn toàn phù hợp với thông điệp toàn cầu của Liên Hợp Quốc về huy động hiệu quả nguồn lực trong nước và đổi mới mô hình phát triển. Theo cách tiếp cận của UNDP Việt Nam, chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm không chỉ là vấn đề kỹ thuật của riêng ngành nông nghiệp, mà là nền tảng để Việt Nam đồng thời đạt được nhiều mục tiêu chiến lược về tăng trưởng xanh, an ninh lương thực và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cụ thể, chuyển đổi HTLTTP được kỳ vọng góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng 0; bảo đảm an ninh lương thực gắn với sinh kế bền vững cho người dân, đặc biệt là khu vực nông thôn; đồng thời nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học. Đây là những mục tiêu có mối liên hệ chặt chẽ, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và dựa trên bằng chứng khoa học.

Trong tiến trình này, kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp được UNDP xác định là một động lực cốt lõi. Việc chuyển đổi từ mô hình “khai thác - sản xuất - thải bỏ” sang tái tạo, tái sử dụng và gia tăng giá trị không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm chi phí đầu vào và tăng tính bền vững cho toàn bộ hệ thống lương thực - thực phẩm.

UNDP đồng hành dài hạn cùng Việt Nam: Từ định hình chính sách đến mở rộng quy mô hành động

Trưởng Ban Môi trường BĐKH và Năng lượng UNDP Việt Nam cho biết, ngay từ trước khi các quyết sách quan trọng như Quyết định 300 được ban hành, UNDP đã sớm hỗ trợ Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường theo hướng tiếp cận hệ thống, gắn kết chặt chẽ giữa hoạch định chính sách, triển khai thực tiễn và huy động nguồn lực tài chính.

Trên phương diện thể chế, UNDP tham gia hỗ trợ xây dựng Chiến lược Tăng trưởng Xanh, Kế hoạch hành động quốc gia về biến đổi khí hậu cùng nhiều khung chính sách liên quan, qua đó góp phần định hình nền tảng chính sách cho chuyển đổi hệ thống lương thực theo hướng xanh và bền vững. Song song với đó, các mô hình thí điểm mang tính dẫn dắt đã được triển khai trên thực địa, từ canh tác lúa giảm phát thải theo tiêu chuẩn SRP tại Đồng bằng sông Cửu Long đến phục hồi rừng ngập mặn, áp dụng các giải pháp dựa vào tự nhiên và phát triển nhà ở chống chịu bão lụt cho cộng đồng ven biển. Những mô hình này không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn gia tăng khả năng thích ứng và bảo đảm sinh kế cho người dân trước tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.

Đáng chú ý, ông Vũ Thái Trường khẳng định, UNDP cũng thúc đẩy việc sử dụng các công cụ tài chính môi trường như chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), coi đây là đòn bẩy quan trọng để kết nối mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái với sinh kế bền vững của cộng đồng địa phương. Trong lĩnh vực sản xuất, các mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp được đẩy mạnh, đặc biệt là quản lý và tái sử dụng phụ phẩm, chất thải hữu cơ, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên ở cả cấp nông hộ và toàn bộ chuỗi giá trị.

Năm 2025 đánh dấu bước phát triển mới trong vai trò đồng hành của UNDP khi cùng FAO và IFAD hỗ trợ Bộ Nông nghiệp và Môi trường thành lập Đối tác Chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững tại Việt Nam. Việc xây dựng kế hoạch hành động chung và hình thành năm nhóm công tác liên ngành đã tạo ra không gian phối hợp thực chất giữa các cơ quan quản lý nhà nước, đối tác phát triển và khu vực tư nhân. Trong cấu trúc hợp tác này, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải được xác định là trục xuyên suốt, bảo đảm các sáng kiến không bị phân mảnh mà hướng tới tác động tổng thể và lâu dài.

Bước sang giai đoạn tới, UNDP tiếp tục cam kết đồng hành cùng Quan hệ đối tác FST thông qua các trụ cột hỗ trợ chiến lược mang tính dài hạn. Trọng tâm trước hết là xanh hóa các chuỗi cung ứng nông sản chủ lực như thanh long, tôm, cà phê theo cách tiếp cận toàn chuỗi giá trị, từ sản xuất, chế biến đến thị trường. Việc triển khai truy xuất nguồn gốc và đo đếm dấu chân carbon gắn với năng lực vận hành của địa phương được kỳ vọng sẽ nâng cao tính minh bạch, tăng khả năng tiếp cận thị trường quốc tế và giúp Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn mới như EUDR, CBAM hay ESG.

Bên cạnh đó, các chương trình phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học tiếp tục được đẩy mạnh thông qua các dự án do Quỹ Khí hậu Xanh, Quỹ Môi trường Toàn cầu và các đối tác quốc tế tài trợ. Các giải pháp trồng, phục hồi và giám sát rừng ngập mặn, phục hồi san hô, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và nhà ở chống chịu thiên tai được triển khai gắn với hỗ trợ sinh kế cho phụ nữ, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm dễ bị tổn thương.

Trong lộ trình hướng tới phát thải ròng bằng 0, UNDP tập trung thúc đẩy các giải pháp dựa vào tự nhiên, đặc biệt là giảm phát thải methane trong sản xuất lúa, chăn nuôi và quản lý chất thải hữu cơ. Việc thí điểm quản lý phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân bón hữu cơ và phân vi sinh không chỉ giúp giảm chi phí đầu vào mà còn cải thiện chất lượng đất, tăng cường đa dạng sinh học và tạo ra lợi ích về kinh tế - môi trường - khí hậu.

Xuyên suốt các trụ cột hỗ trợ, kinh tế tuần hoàn được lồng ghép như một nền tảng cốt lõi của chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm, từ tái sử dụng phụ phẩm, giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm đến phát triển các mô hình nông nghiệp ít đầu vào ở cấp nông hộ và hợp tác xã. Việc kết nối chính sách, công nghệ và tài chính xanh được UNDP coi là điều kiện then chốt để thu hút đầu tư tư nhân, mở rộng quy mô các mô hình hiệu quả và góp phần thực hiện các cam kết của Việt Nam về tăng trưởng xanh, NDC và Net Zero.

Tuy nhiên, UNDP cũng thẳng thắn chỉ ra rằng để chuyển đổi hệ thống lương thực - thực phẩm diễn ra thực chất và bền vững, Việt Nam cần tiếp tục giải quyết những vấn đề mang tính nền tảng, từ rà soát và điều phối chính sách nhằm tránh chồng chéo, tăng cường phối hợp liên ngành, chuẩn hóa hệ thống giám sát, đánh giá dựa trên bằng chứng, đến mở rộng quy mô tài chính và huy động hiệu quả nguồn lực trong nước và quốc tế, phù hợp với Thỏa thuận Paris và Khung Đa dạng sinh học Kunming - Montreal.