Xây dựng Mạng lưới Sức khỏe Môi trường: Bước đi cần thiết trước thách thức ô nhiễm

Trong bối cảnh ô nhiễm môi trường tại Việt Nam tiếp tục gia tăng, đặc biệt là ô nhiễm không khí, ô nhiễm hóa chất nông nghiệp và các hình thức đốt lộ thiên phế phẩm nông nghiệp, gây ra những tác động nghiêm trọng, lâu dài đối với sức khỏe cộng đồng, hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Trước thực tiễn đó, nhu cầu tăng cường hợp tác trong nghiên cứu, đánh giá rủi ro, cảnh báo sớm và truyền thông rủi ro môi trường, sức khỏe đang trở nên hết sức cấp thiết.

Xây dựng nền tảng khoa học cho bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Từ những thực tế đáng lo ngại trên, Trung tâm Nhân Văn đã tổ chức cuộc họp liên quan đến Mạng lưới sức khỏe Cộng đồng trong khuôn khổ Dự án “Đánh giá ô nhiễm không khí từ đốt hở trong nông nghiệp tại Việt Nam” của Liên minh toàn cầu về Sức khoẻ và ô nhiễm (GAHP) phối hợp với Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam (VACNE), cùng các đối tác đề xuất xây dựng Mạng lưới Sức khỏe Môi trường, nhằm kết nối các nhà khoa học, chuyên gia, cơ sở nghiên cứu và các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực môi trường, y tế.

Cuộc họp có sự tham dự của đông đảo chuyên gia, Giáo sư, Tiến sĩ đến từ nhiều đơn vị nghiên cứu và đào tạo như: Viện Bảo vệ Thực vật, Viện Nghiên cứu Hóa chất, các Viện môi trường, Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Phát triển Cộng đồng, Đại học Dược Hà Nội, Đại học Khoa học, Đại học Huế, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội… cùng các tổ chức, mạng lưới hoạt động trong lĩnh vực môi trường và sức khỏe.

Mục tiêu của buổi họp là tham vấn ý kiến chuyên môn nhằm hoàn thiện Đề án thành lập Mạng lưới, đồng thời xác định những nội dung ưu tiên triển khai trong thời gian tới, bảo đảm tính khoa học, khả thi và phù hợp với bối cảnh thực tiễn tại Việt Nam.

Phát biểu khai mạc cuộc họp, TS. Nguyễn Ngọc Sinh - Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam nhấn mạnh rằng, môi trường từ lâu đã là một trong những vấn đề trọng tâm mà VACNE theo đuổi ngay từ những ngày đầu thành lập. Theo TS. Nguyễn Ngọc Sinh, bên cạnh việc bảo vệ tài nguyên và hệ sinh thái, các vấn đề môi trường ngày càng cho thấy mối liên hệ trực tiếp, sâu sắc với sức khỏe con người.

Bên cạnh đó, trong nhiều năm qua, VACNE đã có cơ hội phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia đầu ngành, các nhà khoa học trong nước và quốc tế, đồng thời từng bước xây dựng và mở rộng các cộng đồng, mạng lưới hoạt động trong lĩnh vực môi trường. Tiêu biểu có thể kể đến Diễn đàn báo chí dành cho các nhà báo môi trường, Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam hiện là một phần của Mạng lưới Không khí sạch châu Á, Diễn đàn môi trường Hàn Quốc, cũng như các hoạt động hợp tác gần đây với Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP) và Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh (DEFRA) trong các dự án đánh giá ô nhiễm không khí do đốt hở phế phẩm nông nghiệp.

“Chúng tôi nhận thấy rằng, môi trường không chỉ là câu chuyện của tài nguyên hay sinh thái, mà là vấn đề gắn trực tiếp với sức khỏe cộng đồng. Chính vì vậy, việc thiết lập Mạng lưới Sức khỏe Môi trường là bước đi cần thiết, nhằm quy tụ các chuyên gia không chỉ trong lĩnh vực môi trường mà còn cả y tế, chăm sóc sức khỏe, để cùng nghiên cứu, phân tích và đề xuất giải pháp giảm thiểu các nguy cơ từ ô nhiễm môi trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng”- TS. Nguyễn Ngọc Sinh nhấn mạnh.

Làm rõ định hướng hoạt động và các trụ cột ưu tiên của Mạng lưới

Cũng tại buổi họp, TS. Đào Tùng - Điều phối viên Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP) tại Việt Nam đã chia sẻ những kết quả và kinh nghiệm từ quá trình hợp tác giữa GAHP và VACNE trong suốt ba năm qua.

Theo TS. Đào Tùng, đốt hở phế phẩm nông nghiệp là một trong những nguyên nhân chính khiến Việt Nam hiện nằm trong nhóm các quốc gia có mức độ ô nhiễm không khí cao. Những tác động của ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí, đối với sức khỏe con người cần được nhìn nhận nghiêm túc và giải quyết một cách hệ thống.

Trong khuôn khổ các dự án đã triển khai, GAHP cùng các đối tác đã nghiên cứu, đề xuất và thử nghiệm nhiều phương án thay thế đốt hở phế phẩm nông nghiệp, giúp người nông dân vừa giảm ô nhiễm môi trường, vừa tạo ra giá trị kinh tế và thúc đẩy nông nghiệp bền vững. Các mô hình, giải pháp này đã được kiểm chứng trong thực tế và cho thấy tiềm năng lớn trong việc nhân rộng tại nhiều địa phương trên cả nước.

“Việc xây dựng Mạng lưới Sức khỏe Môi trường sẽ tạo điều kiện để kết nối các nhà khoa học, chuyên gia, chia sẻ kinh nghiệm, dữ liệu và bài học thực tiễn, từ đó lan tỏa rộng rãi hơn các giải pháp bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng”, TS. Đào Tùng cho biết.

Tại cuộc họp, nhiều ý kiến nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu và bằng chứng khoa học, đặc biệt là dữ liệu liên quan đến phơi nhiễm hóa chất nông nghiệp, ô nhiễm không khí do đốt hở phế phẩm nông nghiệp và các tác động sức khỏe đi kèm. Cùng với đó, Mạng lưới không chỉ dừng lại ở nghiên cứu học thuật, mà còn hướng tới đánh giá rủi ro thực tế và cảnh báo sớm cho cộng đồng, thông qua việc lựa chọn một số địa bàn, nhóm dân cư và mô hình sản xuất nông nghiệp điển hình để theo dõi, phân tích và đánh giá tác động môi trường - sức khỏe. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để xây dựng các khuyến nghị chính sách, tài liệu hướng dẫn và thông điệp truyền thông rủi ro dễ tiếp cận với người dân.

Một nội dung quan trọng khác được thảo luận là vai trò của Mạng lưới trong việc kết nối các kết quả nghiên cứu với can thiệp thực tiễn, đặc biệt là các mô hình thay thế đốt hở phế phẩm nông nghiệp đã và đang được triển khai trong khuôn khổ các dự án của VACNE, GAHP và các đối tác. Các đại biểu cho rằng, việc lồng ghép đánh giá tác động sức khỏe vào các mô hình này sẽ giúp làm rõ hơn lợi ích kép về môi trường, sức khỏe, kinh tế, từ đó tăng tính thuyết phục khi nhân rộng tại địa phương.

Trong giai đoạn đầu, Mạng lưới sẽ ưu tiên hoàn thiện khung hoạt động, xác định nhóm chủ đề trọng tâm (ô nhiễm không khí, hóa chất nông nghiệp, sức khỏe cộng đồng nông thôn), đồng thời đề xuất các hoạt động thí điểm nhằm tạo ra kết quả cụ thể, có thể đo lường và sử dụng cho hoạch định chính sách.

Với cách tiếp cận này, việc thành lập Mạng lưới Sức khỏe Môi trường không chỉ mang ý nghĩa hình thức, mà được kỳ vọng trở thành một công cụ khoa học - thực tiễn, được xây dựng theo hướng mở, linh hoạt và lâu dài, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu, chính sách và hành động, trong bối cảnh ô nhiễm môi trường và các rủi ro sức khỏe đang ngày càng gia tăng tại Việt Nam.