Giữa trùng khơi phía Tây Biển Đông, nơi sóng gió ngày đêm bào mòn những dãy đá bazan hình thành từ hàng vạn năm trước, có một hòn đảo nhỏ mang tên Cồn Cỏ. Không rộng lớn, không ồn ào và cách biệt với đất liền, nhưng Đặc khu Cồn Cỏ (tỉnh Quảng Trị) lại mang trong mình nhiều giá trị đặc biệt: vừa là vị trí chiến lược về quốc phòng – an ninh, vừa là dấu tích của những năm tháng chiến tranh khốc liệt, đồng thời sở hữu hệ sinh thái biển còn khá nguyên sơ. Từ một “pháo đài giữa biển”, Cồn Cỏ hôm nay đang từng bước mở ra hướng phát triển mới gắn với du lịch và kinh tế biển bền vững.
LTS: Loạt bài “Cồn Cỏ – Hành trình giữ màu xanh và phát triển du lịch bền vững giữa trùng khơi” là hành trình đi tìm những chuyển động mới trên hòn đảo nhỏ giữa biển khơi. Từ một “tọa độ lửa” trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Đặc khu Cồn Cỏ hôm nay đang dần hồi sinh với màu xanh của rừng, biển và những khát vọng phát triển mới.
Nhưng cùng với cơ hội là những câu hỏi không dễ trả lời: Làm thế nào để phát triển du lịch mà không đánh đổi môi trường? Làm thế nào để giữ được sự nguyên sơ, giá trị lịch sử và sức sống của một hòn đảo nhỏ giàu ý nghĩa chiến lược?
Qua nhiều lát cắt về lịch sử, sinh thái, con người và những lựa chọn phát triển, loạt bài mong muốn khắc họa hành trình gìn giữ màu xanh của Cồn Cỏ – nơi phát triển không chỉ là tăng trưởng, mà còn là trách nhiệm với thiên nhiên và tương lai.
Đó cũng là câu chuyện về một lựa chọn phát triển khác: đi chậm để đi xa, giữ lại để phát triển lâu dài, coi thiên nhiên không phải là tài nguyên để khai thác bằng mọi giá, mà là nền tảng để tồn tại và phát triển bền vững.
Giữa một buổi sáng tháng Tư, khi mặt biển phía Đông lặng như tờ, con tàu rời bến Cửa Việt - Tỉnh Quảng Trị rẽ sóng hướng ra đảo. Sau hơn một giờ lênh đênh, một dải xanh hiện dần nơi chân trời. Đó là Cồn Cỏ - hòn đảo nhỏ chỉ rộng khoảng 2,3 km², nhưng chứa đựng trong mình nhiều dấu ấn lịch sử và một tương lai đang mở ra theo hướng rất khác: phát triển, nhưng không đánh đổi.
Dấu tích của chiến tranh trong màu xanh hiện tại
Đảo Cồn Cỏ được mệnh danh là "đảo thép". Cái tên ấy gắn với những năm tháng chiến tranh khốc liệt sau Hiệp định Geneva 1954, khi hòn đảo trở thành vị trí tiền tiêu án ngữ vùng biển Vĩ tuyến 17. Ngày 8/8/1959, những người lính đầu tiên đặt chân lên đảo, cắm lá cờ Tổ quốc giữa trùng khơi, mở đầu cho hành trình giữ đảo đầy gian khó.
Theo tư liệu địa phương, trong chiến tranh đã có gần 1.000 trận đánh lớn nhỏ diễn ra tại đây; 48 máy bay bị bắn rơi, 17 tàu chiến bị đánh chìm và gần 200 cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Những con số ấy khiến Cồn Cỏ không chỉ là một hòn đảo giữa biển, mà còn là biểu tượng của ý chí bảo vệ chủ quyền biển đảo.
Đến hôm nay, dấu tích chiến tranh vẫn còn hiện diện trên đảo. Những đoạn giao thông hào cũ, trận địa pháo nằm dưới tán rừng hay các công trình phòng thủ năm xưa vẫn được gìn giữ như một phần ký ức. “Chỗ này trước kia là điểm đánh trả máy bay, giờ nhiều du khách dừng lại tham quan, chụp ảnh,” một cán bộ trên đảo chia sẻ. Ở Cồn Cỏ, quá khứ và hiện tại không tách rời nhau, mà cùng tồn tại trong không gian của một hòn đảo đang chuyển mình hướng tới phát triển bền vững.
Nếu lịch sử là lớp trầm tích đầu tiên, thì thiên nhiên chính là lớp phủ xanh làm nên diện mạo Cồn Cỏ hôm nay. Khoảng 70% diện tích đảo được bao phủ bởi rừng tự nhiên. Điều đáng nói là những khu rừng này từng bị bom đạn tàn phá nặng nề, nhưng đã phục hồi gần như nguyên vẹn. Ông Trần Xuân Anh, Chủ tịch UBND Đặc khu Cồn Cỏ, cho biết: “Rừng ở đây quý không phải vì gỗ, mà vì giữ cả sự ổn định cho một vùng sinh thái nhỏ bé giữa biển”.
Cồn Cỏ có nguồn gốc từ hoạt động núi lửa cách đây hơn 40.000 năm. Dọc bờ biển, những lớp đá bazan xếp tầng, bị sóng bào mòn qua hàng nghìn năm, tạo thành những hình thù kỳ lạ. Có đoạn sắc cạnh, có đoạn tròn nhẵn, có nơi mở ra những bãi đá đen óng dưới nắng. Dưới mặt nước là một thế giới khác. Khu bảo tồn biển quanh đảo rộng khoảng 4.300 ha, ghi nhận gần 1.000 loài sinh vật. Trong đó có hơn 260 loài cá và 137 loài san hô. Nhiều rạn san hô được đánh giá thuộc nhóm phát triển tốt của Việt Nam, với cấu trúc ổn định và độ phủ cao.
Một cán bộ ở khu bảo tồn biển cho biết, ở đây vẫn còn những khu san hô gần như nguyên trạng. Đó là điều không dễ tìm ở nhiều vùng biển khác. Nguồn lợi thủy sản phong phú - từ tôm hùm, cá mú đến mực nang, hàu vua, rong nho, không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn phản ánh một hệ sinh thái đang vận hành lành mạnh.
Chiều xuống, cầu cảng trở nên nhộn nhịp. Những chiếc thuyền nhỏ lần lượt cập bến sau chuyến đánh bắt. Tiếng người gọi nhau, tiếng máy nổ, tiếng sóng vỗ,… tất cả tạo nên một nhịp sống đặc trưng của đảo. Không còi xe, không đèn tín hiệu, không những dãy phố đông đúc, Cồn Cỏ hiện lên với những con đường nhỏ, những mái nhà thấp và gió biển thổi gần như suốt ngày. Sau nhiều năm là đảo quân sự, đến năm 2002, những hộ dân đầu tiên mới ra sinh sống. Hai năm sau, huyện đảo Cồn Cỏ chính thức được thành lập. Những người ra đảo thời điểm ấy gần như bắt đầu từ con số không.
Anh Nguyễn Quang Thánh là một trong số đó. Cha anh từng tham gia tiếp tế cho đảo trong thời chiến. Gần 40 năm sau, anh trở lại Cồn Cỏ để lập nghiệp. “Ngày mới ra đảo còn thiếu thốn nhiều thứ, nhưng mình nghĩ đơn giản, đất này đã giữ được thì phải sống được”, anh kể.
Du lịch phát triển, nhưng không vội vàng
Những năm gần đây, Cồn Cỏ bắt đầu được nhắc đến như một điểm đến mới của miền Trung. Tuy nhiên, cách phát triển ở đây không giống nhiều nơi khác. Theo thống kê, từ năm 2020 đến nay, đảo đã đón hơn 41.000 lượt khách. Con số tăng trưởng đáng kể, nhưng vẫn ở mức kiểm soát. Hiện trên đảo có 14 cơ sở lưu trú với quy mô nhỏ. Tuyến vận tải từ đất liền ra đảo chỉ có hai tàu, mỗi chuyến chở hơn 200 khách. Các dịch vụ ăn uống chủ yếu do hộ gia đình đảm nhận, không có resort lớn, không có khu vui chơi quy mô, không có sự bùng nổ xây dựng, thay vào đó là những sản phẩm du lịch mang tính trải nghiệm: Lặn ngắm san hô, tham quan rừng nguyên sinh, tìm hiểu di tích lịch sử, trải nghiệm đời sống ngư dân,...
“Mục tiêu không phải là đông khách bằng mọi giá, mà là để du khách đến rồi muốn quay lại”, một cán bộ địa phương chia sẻ với chúng tôi.
Với diện tích chỉ khoảng 2,3 km², Cồn Cỏ đứng trước bài toán không dễ: phát triển đến đâu là đủ. Nếu phát triển quá nhanh, hệ sinh thái sẽ chịu áp lực; nhưng nếu quá chậm, cơ hội kinh tế có thể bị bỏ lỡ. Và lựa chọn của hòn đảo lúc này là đi chậm.
Không mở đường tùy tiện xuyên rừng. Không khai thác tài nguyên theo kiểu tận thu. Các hoạt động du lịch cũng được định hướng theo quy mô phù hợp với sức chịu tải của đảo.
“Ra biển thì biết biển nuôi mình,” một ngư dân nói. “Mình làm bẩn biển thì sau này mình chịu, con cháu mình cũng phải chịu".
Điều đáng chú ý là ý thức giữ gìn môi trường ở Cồn Cỏ không chỉ đến từ các quy định hay những chiến dịch tuyên truyền, mà xuất phát từ chính trải nghiệm sống của người dân trên đảo - những người hiểu rằng bảo vệ môi trường cũng chính là bảo vệ sinh kế và tương lai của mình.
Trong bối cảnh nhiều điểm du lịch biển đảo đang đối mặt với tình trạng quá tải, ô nhiễm và thương mại hóa nhanh chóng, Cồn Cỏ lại lựa chọn một hướng đi khác. Du lịch được xác định là ngành kinh tế quan trọng, nhưng phát triển trên nền tảng sinh thái, có kiểm soát và gắn chặt với bảo tồn tài nguyên.
Các kế hoạch phát triển của địa phương không chỉ đặt mục tiêu về lượng khách hay doanh thu, mà còn nhấn mạnh yêu cầu giữ gìn môi trường, bảo vệ hệ sinh thái rừng – biển và gìn giữ không gian sống đặc thù của đảo. Với Cồn Cỏ, phát triển không đồng nghĩa với mở rộng ồ ạt, mà là tìm cách hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và giới hạn tự nhiên.
Một chuyên gia du lịch nhận xét: “Có những nơi phải tạo ra sản phẩm để thu hút du khách. Nhưng cũng có những nơi bản thân thiên nhiên, lịch sử và không gian sống đã là giá trị riêng biệt. Điều quan trọng là giữ được những giá trị ấy càng lâu càng tốt”.
Giữa trùng khơi, Cồn Cỏ hôm nay không chỉ là một hòn đảo đang chuyển mình phát triển du lịch, mà còn là câu chuyện về cách lựa chọn tương lai: phát triển bằng gìn giữ, tăng trưởng đi cùng trách nhiệm và coi thiên nhiên là nền tảng cho sự phát triển bền vững lâu dài.
“Dù phải đi hơn 600 km đường bộ và vượt 18 hải lý để ra đảo, nhưng những gì chúng tôi nhận lại hoàn toàn xứng đáng. Cồn Cỏ nhỏ, yên bình, không khói bụi và đặc biệt vẫn giữ được vẻ nguyên sơ mà không nhiều hòn đảo còn có được", một du khách đến từ Hà Nội chia sẻ.
Rời Cồn Cỏ vào cuối ngày, khi mặt trời dần khuất phía biển, hòn đảo nhỏ lặng lẽ thu lại phía sau mũi tàu như một dải xanh giữa trùng khơi. Ít ai nghĩ rằng nơi bình yên ấy từng là “tọa độ lửa” trong thời kỳ chiến tranh. Hôm nay, Cồn Cỏ đang chọn cho mình một hướng đi khác: phát triển nhưng không đánh đổi, tăng trưởng đi cùng gìn giữ.
Ở đó, người dân học cách sống hài hòa với tự nhiên, phát triển du lịch trong giới hạn sinh thái và coi môi trường là nền tảng cho tương lai lâu dài. Giữa lúc nhiều điểm du lịch biển đảo đối mặt với áp lực thương mại hóa và quá tải, Cồn Cỏ trở thành một ví dụ cho thấy phát triển bền vững không chỉ là khẩu hiệu, mà là một lựa chọn cần sự kiên định và trách nhiệm.
Không ồn ào, không hào nhoáng, chính sự lặng lẽ và nguyên sơ ấy đang khiến Cồn Cỏ trở thành một điểm nhấn riêng trên bản đồ du lịch biển đảo Việt Nam.
Thường trực Tỉnh ủy vừa có kết luận liên quan đến việc suy giảm rạn san hô tại Khu bảo tồn biển Hòn Mun. Việc đề ra các giải pháp trước mắt trong bảo vệ môi trường biển, cụ thể là vịnh Nha Trang hết sức căn cơ, cụ thể, cho thấy sự quan tâm và hành động quyết liệt của lãnh đạo tỉnh. Tạm dừng hoạt động du lịch lặn biển tại các khu vực này trong một thời gian là để cứu Hòn Mun, là để những đơn vị có liên quan nhìn nhận lại trách nhiệm của mình, là để mỗi người dân thấy mình cũng cần chung tay để khu bảo tồn biển Hòn Mun không phải chết dần chết mòn…
Ô nhiễm môi trường biển do RTN đã trở thành vấn đề môi trường toàn cầu, được chính phủ các quốc gia, các tổ chức quốc tế, nhà khoa học và người dân trên toàn thế giới quan tâm và đang nỗ lực chung tay hành động tìm hướng khắc phục. rác thải nhựa là một trong những đe dọa lớn nhất của đại dương thế giới, đã và đang phá hoại các hoạt động KT-XH tại các vùng biển và vùng bờ biển như: Du lịch, nghỉ dưỡng, nghề cá và giao thông, môi trường, đa dạng sinh học và nguồn lợi cá biển, sức khỏe và sự an toàn của con người,…
Hải Phòng đã có hàng nghìn năm dựa vào thế biển để phát triển, mặc dù vậy, kinh tế biển của Hải Phòng mới chỉ dừng lại ở thác tiềm năng sẵn có. Do đó, Hải Phòng cần thêm chiến lược để mở lộ trình vươn ra biển lớn và quy hoạch không gian biển là một bệ phóng để phát triển xứng tầm.
Kết luận tại Hội nghị Diễn đàn phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam năm 2022, Trưởng ban Kinh tế Trung ương Trần Tuấn Anh cho biết, trước những yêu cầu đặt ra, đòi hỏi chúng ta phải phát triển đồng bộ, từng bước hình thành khu kinh tế, khu công nghiệp, khu đô thị sinh thái ven biển; phát triển các vùng biển dựa trên lợi thế về điều kiện tự nhiên, hài hoà giữa bảo tồn và phát triển; bảo vệ môi trường, bảo tồn, phát triển bền vững, xây dựng văn hoá biển và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Hưởng ứng Ngày Đại dương thế giới và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam, Tổng cục Biển và Hải đảo Việt Nam phối hợp cùng Chương trình “Thành Phố Sạch, Đại Dương Xanh” (CCBO) của Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) tổ chức Hội thảo “Hợp tác công tư trong quản lý rác nhựa đại dương” tại thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên vào sáng ngày 10/06/2022.
