Bài 1: Giữ đàn chim yến, bảo vệ nền tảng sinh thái của nghề yến

Khánh Hòa có vị thế đặc biệt trong lịch sử nghề yến Việt Nam. Hoạt động khai thác yến đảo tại vùng đất này có lịch sử gần 700 năm, gắn với tri thức bản địa, kinh nghiệm quản lý biển đảo và những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Từ 8 đảo với 40 hang yến vào năm 1990, đến nay Khánh Hòa quản lý 33 đảo với 173 hang yến. Ngày 10/11/2024, “Tri thức khai thác và chế biến Yến sào Khánh Hòa” được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; ngày 3/6/2025, “Lễ hội Yến sào Khánh Hòa” tiếp tục được ghi danh.

Theo TS. Lê Hữu Hoàng, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa, quần thể chim yến đảo thiên nhiên là nền tảng hình thành và duy trì nguồn tài nguyên yến sào. Bảo tồn chim yến vì vậy vừa góp phần bảo vệ đa dạng sinh học, vừa giữ gìn tri thức nghề và khả năng tái tạo của nguồn lợi tự nhiên.

Những tấm lưới trên đường chim bay

Nguy cơ trực tiếp nhất hiện nay là tình trạng săn bắt trái phép trên các tuyến kiếm ăn và đường chim trở về hang đảo. Theo thống kê của Công ty Yến sào Khánh Hòa, từ tháng 1/2025 đến ngày 6/7/2026, lực lượng tuần tra phát hiện 346 vụ giăng lưới, bẫy bắt chim; thu giữ 762 tấm lưới với tổng chiều dài 38.100 m.

Các đối tượng thường sử dụng lưới mỏng, khó quan sát, giăng tại đầm, hồ, cánh đồng, bờ ruộng, khu đất trống và địa bàn giáp ranh. Một số trường hợp còn sử dụng âm thanh đồng loại để dẫn dụ chim lệch khỏi đường bay tự nhiên. Hoạt động thường diễn ra vào ban đêm hoặc rạng sáng, địa điểm liên tục thay đổi nhằm tránh bị phát hiện.

Tác động không chỉ dừng ở số chim mắc lưới. Khi chim trưởng thành bị bắt trong mùa sinh sản, trứng và chim non trong tổ có thể không được tiếp tục chăm sóc. Hệ quả kéo dài đến khả năng sinh sản, tái đàn và duy trì cấu trúc ổn định của quần thể.

Từ góc độ đa dạng sinh học, ông Bùi Sanh, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm vùng IV, cho rằng sự suy giảm một loài hoặc một nhóm loài có thể làm mất các mắt xích trong chuỗi thức ăn tự nhiên, ảnh hưởng đến trạng thái cân bằng của hệ sinh thái. Chim yến sử dụng thức ăn hoàn toàn từ côn trùng bay, qua đó tham gia điều hòa một phần quần thể côn trùng trong môi trường tự nhiên và hệ sinh thái nông nghiệp.

Theo ông Bùi Sanh đề xuất triển khai đồng bộ các giải pháp, từ thực thi pháp luật, bảo vệ sinh cảnh, nghiên cứu khoa học đến tuyên truyền và huy động cộng đồng. Do tuyến bay và vùng kiếm ăn trải rộng qua nhiều địa phương, việc bảo vệ không thể chỉ giới hạn tại các đảo yến mà cần sự phối hợp giữa chính quyền, kiểm lâm, công an, đơn vị quản lý và người dân, nhất là tại địa bàn giáp ranh.

Bảo vệ cả nơi ở và vùng kiếm ăn

Nếu săn bắt là nguy cơ có thể quan sát trực tiếp, những sức ép từ khí hậu, sinh cảnh và nguồn thức ăn diễn ra âm thầm nhưng có thể tác động lâu dài hơn.

Chim yến phụ thuộc hoàn toàn vào côn trùng tự nhiên tại rừng, đồng ruộng, vườn cây, mặt nước và các vùng đất ngập nước. Nguồn thức ăn này biến động theo nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, thảm thực vật và phương thức sử dụng đất.

TS. Võ Tấn Phong, Trưởng phòng Nghiên cứu phát triển, Ban Quản lý và Khai thác yến Cù Lao Chàm, Hội An, cho biết: “Thức ăn quyết định đến sự sinh trưởng, phát triển và sinh sản của chim yến”. Theo các nghiên cứu được ông dẫn lại, chim yến đảo Khánh Hòa bình thường có thể kiếm ăn trong phạm vi khoảng 25 km từ nơi làm tổ; trong điều kiện nhất định, chúng có thể di chuyển xa hơn.

Gió mạnh làm phân tán côn trùng, khiến chim khó tìm mồi và phải tiêu tốn nhiều năng lượng. Nắng nóng, khô hạn, bão, lũ và những biến động thời tiết bất thường có thể làm suy giảm nguồn thức ăn, ảnh hưởng đến hiệu quả sinh sản hoặc buộc đàn chim di chuyển sang khu vực thuận lợi hơn.

Nguồn thức ăn còn chịu tác động từ đô thị hóa và sản xuất nông nghiệp. Việc thu hẹp đồng ruộng, cây xanh, mặt nước và đất ngập nước làm giảm sinh cảnh của côn trùng; thuốc bảo vệ thực vật có thể ảnh hưởng đến số lượng và chất lượng nguồn mồi.

TS. Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và Phát triển, lưu ý số nhà yến tăng trong phạm vi hoạt động của yến đảo có thể làm gia tăng cạnh tranh nguồn côn trùng. Đây là bài toán đặc thù của Khánh Hòa: vừa quản lý nghề nuôi yến nhà, vừa phải bảo vệ quần thể yến đảo thiên nhiên.

Bảo tồn vì vậy phải mở rộng từ hang đảo ra toàn bộ không gian sinh thái liên quan. Rừng ven biển, mặt nước, đồng ruộng, vùng đất ngập nước và thảm thực vật cung cấp côn trùng cần được nhận diện, bảo vệ và lồng ghép vào quy hoạch đô thị, nông nghiệp, du lịch và hạ tầng.

Hoạt động khai thác tổ cũng phải căn cứ vào chu kỳ sinh sản và tình trạng cụ thể của từng hang. TS. Võ Tấn Phong đề xuất, đối với quần đàn suy giảm, cần ưu tiên để chim sinh sản tự nhiên và chỉ thu hoạch sau khi chim non đã rời tổ; mục tiêu quan trọng nhất là duy trì đàn chim ổn định, thay vì chỉ tập trung vào lợi ích khai thác trước mắt.

Theo TS. Lê Hữu Hoàng, công tác bảo vệ cần gắn với truyền thông cộng đồng, trong đó người dân trở thành lực lượng đồng hành. Bên cạnh tuần tra và xử lý vi phạm, cần xây dựng văn hóa không săn bắt, không mua bán và không tiêu thụ chim yến trái phép.

Giữ được đàn chim yến là giữ khả năng tái tạo của nguồn tài nguyên và gìn giữ một di sản nghề đã tồn tại gần 700 năm. Tuy nhiên, bảo vệ quần thể chỉ bền vững khi việc phát triển nhà yến được đặt trong giới hạn của sinh cảnh - vấn đề được phân tích ở bài tiếp theo.