Khởi động dự án GEF-8 tại lưu vực sông Hồng - Thái Bình: Hướng tới an ninh nguồn nước và phục hồi hệ sinh thái quy mô lớn

Tham dự cuộc họp có ông Nguyễn Đức Thuận, Giám đốc Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam (VEPF), đầu mối tác nghiệp Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) Việt Nam; ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện tại Việt Nam - Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO); ông Ulrich Apel, Chuyên gia Môi trường cấp cao - Trưởng nhóm điều phối dự án ERIP, GEF; ông Jeremy Carew-Reid, Tổng Giám đốc, Trung tâm Quốc tế về Quản lý môi trường (ICEM).

Cùng tham dự cuộc họp có Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Ngô Mạnh Hà; đại diện các Cục, Vụ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Bộ Tài chính, Bộ Khoa học Công nghệ; Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh; các đối tác phát triển quốc tế, các cơ quan Liên Hợp Quốc, các tổ chức phi chính phủ trong nước và quốc tế; và các cơ quan liên quan.

Sự kiện đánh dấu bước khởi động chính thức của một dự án quy mô lớn, có tính liên ngành và liên vùng cao, hướng đến mục tiêu tăng cường an ninh nguồn nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm hệ sinh thái và gia tăng áp lực phát triển kinh tế - xã hội tại lưu vực sông Hồng - Thái Bình.

Lưu vực chiến lược với nhiều thách thức tích lũy

Phát biểu tại cuộc họp, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh lưu vực sông Hồng - Thái Bình là một trong những hệ thống sông quan trọng bậc nhất của Việt Nam, đồng thời có vai trò liên quốc gia khi trải dài trên lãnh thổ Việt Nam, Trung Quốc và Lào. Tổng diện tích lưu vực khoảng 169.020 km², trong đó phần thuộc Việt Nam chiếm hơn 51%.

Không chỉ giữ vai trò then chốt về cung cấp nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và phát triển đô thị, lưu vực này còn là không gian sinh thái đa dạng, bao gồm nhiều hệ sinh thái rừng đầu nguồn, đất ngập nước, vùng cửa sông và ven biển. Toàn lưu vực hiện có 17 vườn quốc gia và 73 khu bảo tồn thiên nhiên, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học ở cấp quốc gia và khu vực.

Tuy nhiên, lưu vực đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức ngày càng gia tăng. Trong đó nổi bật là tình trạng ô nhiễm nguồn nước tại nhiều đoạn sông chính và phụ lưu; suy giảm chất lượng rừng đầu nguồn; khai thác tài nguyên nước và đất chưa bền vững; gia tăng rủi ro thiên tai như lũ quét, sạt lở, hạn hán và xâm nhập mặn ở vùng hạ lưu. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng trong quản lý tài nguyên nước vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý tổng hợp trong bối cảnh mới.

Theo lãnh đạo Cục Quản lý tài nguyên nước, những áp lực này nếu không được giải quyết một cách đồng bộ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh nguồn nước quốc gia, sinh kế của hàng chục triệu người dân và sự ổn định phát triển của toàn khu vực Bắc Bộ.

Cách tiếp cận tích hợp: nước - hệ sinh thái - sinh kế

Trong bối cảnh đó, dự án GEF-8 được xây dựng như một sáng kiến mang tính tích hợp cao, đặt trọng tâm vào quản lý tổng hợp tài nguyên nước gắn với phục hồi hệ sinh thái và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng.

Dự án thuộc khuôn khổ chương trình phục hồi hệ sinh thái của Quỹ Môi trường Toàn cầu, do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) hỗ trợ kỹ thuật cho Chính phủ Việt Nam thông qua Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Cục Quản lý tài nguyên nước là cơ quan chủ dự án, phối hợp thực hiện cùng Trung tâm Quốc tế về Quản lý Môi trường (ICEM). Thời gian triển khai dự kiến kéo dài 5 năm.

Mục tiêu tổng quát của dự án là tăng cường an ninh nguồn nước, đảo ngược xu thế suy thoái hệ sinh thái, phục hồi đa dạng sinh học và cải thiện sinh kế thích ứng cho người dân trên toàn lưu vực sông Hồng - Thái Bình thông qua tiếp cận quản lý tổng hợp và dựa trên hệ sinh thái.

Dự án được thiết kế với bốn hợp phần chính. Thứ nhất là hoàn thiện môi trường chính sách và công cụ hỗ trợ ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước. Thứ hai là xây dựng và thúc đẩy các cơ chế khuyến khích phục hồi hệ sinh thái, bao gồm các mô hình tài chính bền vững. Thứ ba là tăng cường năng lực thể chế, chia sẻ tri thức và thúc đẩy hợp tác đa ngành. Thứ tư là thiết lập hệ thống giám sát, đánh giá và học tập thích ứng trên toàn lưu vực.

Trong triển khai thực tiễn, dự án sẽ tập trung vào các hoạt động như kiểm kê và đánh giá tài nguyên nước, xây dựng nền tảng quản lý tích hợp đa ngành, thúc đẩy các giải pháp dựa vào tự nhiên (nature-based solutions), phát triển cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái, tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương và xây dựng mô hình thí điểm để nhân rộng.

Mục tiêu tác động quy mô lớn

Theo kế hoạch, sau 5 năm triển khai, dự án kỳ vọng đạt được nhiều kết quả có ý nghĩa thực tiễn và lan tỏa rộng. Khoảng hơn 31.000 ha đất sẽ được quản lý bền vững và hiệu quả hơn; khoảng 200.000 ha hệ sinh thái bao gồm rừng, đất ngập nước và đất nông nghiệp được phục hồi hoặc cải thiện chất lượng.

Bên cạnh đó, hệ thống quản lý tổng hợp tài nguyên nước sẽ được tăng cường trên khoảng 700.000 ha cảnh quan lưu vực. Dự án dự kiến mang lại lợi ích trực tiếp cho khoảng 40.000 người dân, trong đó ít nhất 50% là phụ nữ - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trước các tác động của biến đổi khí hậu và suy thoái tài nguyên.

Ngoài ra, khoảng 3,3 triệu người dân trong lưu vực được hưởng lợi gián tiếp từ việc cải thiện chất lượng môi trường và an ninh nguồn nước. Dự án cũng hướng tới đóng góp giảm phát thải khoảng 10 triệu tấn carbon mỗi năm thông qua phục hồi hệ sinh thái và tăng cường hấp thụ carbon của rừng và đất ngập nước.

FAO: An ninh nguồn nước là trụ cột của phát triển bền vững

Phát biểu tại cuộc họp, Tiến sĩ Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) nhấn mạnh rằng, nước đang trở thành một trong những thách thức phát triển mang tính quyết định trên phạm vi toàn cầu.

Theo đại diện FAO, nước không chỉ là tài nguyên phục vụ sản xuất và sinh hoạt mà còn gắn chặt với an ninh lương thực, đa dạng sinh học, năng lượng, sinh kế và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, các vấn đề liên quan đến nước cần được nhìn nhận trong mối quan hệ tổng thể với hệ sinh thái và hệ thống phát triển kinh tế - xã hội.

FAO cũng nhấn mạnh cách tiếp cận lưu vực sông cần được hiểu như một “hệ thống sống”, nơi rừng, đất ngập nước, nông nghiệp, đô thị và cộng đồng dân cư tương tác liên tục và có tác động qua lại. Trong bối cảnh đó, an ninh nguồn nước, an ninh sinh thái và an ninh sinh kế không thể được xử lý tách rời mà phải nằm trong một chiến lược tích hợp.

Đại diện FAO đánh giá Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong giảm nghèo, phát triển nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực. Tuy nhiên, giai đoạn phát triển tiếp theo đòi hỏi cách tiếp cận mới, cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái.

FAO khẳng định sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc triển khai dự án, hỗ trợ kỹ thuật và thúc đẩy hợp tác đa bên nhằm đảm bảo các mục tiêu về an ninh nguồn nước, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế bền vững.

Thúc đẩy hợp tác đa bên và quản lý liên ngành, mở ra kỳ vọng dài hạn

Tại cuộc họp, các đại biểu đến từ các bộ, ngành, địa phương và tổ chức quốc tế đều thống nhất rằng dự án GEF-8 có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy mô hình quản lý tổng hợp tài nguyên nước ở cấp lưu vực, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành và liên vùng.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh vai trò của việc chia sẻ dữ liệu, ứng dụng khoa học công nghệ, tăng cường năng lực quản trị và huy động sự tham gia của cộng đồng địa phương trong các hoạt động bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái.

Đại diện ICEM và các chuyên gia quốc tế cho rằng cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái và giải pháp thuận tự nhiên sẽ là hướng đi quan trọng để giải quyết các thách thức dài hạn về nước, đất và đa dạng sinh học.

Kết thúc cuộc họp, đại diện Cục Quản lý tài nguyên nước khẳng định với sự hỗ trợ của GEF, sự đồng hành của FAO, ICEM cùng sự phối hợp của các bộ, ngành và địa phương, dự án GEF-8 sẽ góp phần quan trọng trong việc nâng cao an ninh nguồn nước, phục hồi hệ sinh thái và cải thiện sinh kế cho người dân lưu vực sông Hồng - Thái Bình.

Dự án được kỳ vọng sẽ trở thành mô hình tham chiếu cho quản lý tổng hợp tài nguyên nước tại Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, đồng thời đóng góp vào các mục tiêu phát triển bền vững và cam kết quốc tế về khí hậu, đa dạng sinh học và tăng trưởng xanh.