Sau 10 năm gắn bó với màu áo hướng dẫn viên rừng Cát Tiên, cô gái nhỏ ấy đã đưa ra một quyết định làm thay đổi cả cuộc đời mình vào đầu năm 2024: rẽ lối bước vào hành trình khởi nghiệp du lịch nông nghiệp đầy gian truân nhưng cũng lắm tự hào. Chị lên đường trở về bản làng với một tâm niệm giản dị mà sâu sắc: “Bạn chỉ sống một lần trên đời, nhưng nếu sống đúng, chỉ một lần sẽ là đủ”.

Tiếng gọi nơi đại ngàn và nỗi đau trước nguy cơ mai một

Tà Lài vốn là mảnh đất trù phú, nơi tiếng khung cửi dệt thổ cẩm của người Mạ và tiếng lách cách đan lát tre mây của người X'Tiêng từng là nhịp thở của buôn làng. Thế nhưng, guồng quay của xã hội hiện đại đã cuốn những người trẻ rời làng đi làm công nhân, khiến những nghề truyền thống dần rơi vào quên lãng vì không có đầu ra ổn định. Từ 70 nghệ nhân lành nghề trước đại dịch Covid-19, đến nay cả làng chỉ còn vỏn vẹn 11 ông, bà có đủ sức khỏe để ngồi đan, dệt. Tri thức bản địa đứng trước nguy cơ theo các già làng về với đất.

Chia sẻ về nỗi sợ ấy, Ká Tuyền nghẹn ngào tâm sự:“Thật sự ngay lúc này tôi rất sợ nét đẹp của ông bà sẽ mất đi khi ông bà khuất núi. Ông bà đã có công tạo dựng thì phận làm con cháu phải biết trân trọng và giữ gìn. Nay ông ngoại và các bà đã đi xa rồi, thật sự có nhiều câu hỏi tôi không biết phải hỏi ai nữa.... Biết ơn ông bà vì tất cả, nếu không có ông bà sẽ không có ba mẹ chúng con và sẽ không có con ngày hôm nay”.

Nỗi đau ấy càng thắt lại khi Ká Tuyền chứng kiến câu chuyện đầy xót xa của cụ K Sơ 70 tuổi, vì hoàn cảnh gia đình nghèo khó, phải một mình lội rừng tìm sinh kế nuôi 6 đứa cháu nhỏ để các con đi làm công nhân, rồi không may bị lạc và ra đi mãi mãi giữa đại ngàn hoang sơ. Suốt chuỗi ngày cùng dân làng băng rừng tìm kiếm thi thể cụ dưới thời tiết bão bùng nguy hiểm, những lời bộc bạch của các cậu, các chú trong buôn đã chạm vào nơi sâu thẳm nhất trong lòng Tuyền:

“Con ơi, mừng cho con quá khi con rất giỏi và có công việc ổn định. Sau này con có khách muốn vào làng chơi, cháu cho cậu và các chú làm hướng dẫn đi rừng nhé. Chú biết rừng mà và biết nhận dạng thực vật nè, thật sự chú không muốn đi rừng phá nhà cửa ông bà làm gì đâu và rồi phải bị lạc rồi chết như ông K Sơ...”.

Lời khẩn cầu mộc mạc của những người đàn ông quanh năm gắn bó với rừng khiến chị chạnh lòng và đau đớn khôn nguôi. Chị hiểu rằng, muốn bảo vệ rừng, trước hết phải tạo được sinh kế bền vững cho người dân để họ không còn phải đánh đổi mạng sống giữa đại ngàn.

Tà Lài Eco Lodge: Khi du lịch bắt rễ từ văn hóa bản địa

Tháng 3 năm 2024, Tà Lài Eco Lodge chính thức được khai trương ngay cạnh cánh đồng lúa và những tán rừng nhiệt đới của Vườn Quốc gia Cát Tiên. Không chọn sự xa hoa, khu lưu trú này chọn lối kiến trúc mộc mạc, sử dụng các vật liệu thân thiện với môi trường, nép mình bên cánh đồng và đầm sen ngát hương.

Tại đây, một chuỗi cung ứng dịch vụ nông nghiệp độc đáo mang triết lý “mùa nào thức nấy” đã được hình thành. Du khách đến làng được thưởng thức những món ăn dân dã chế biến từ rau sạch theo mùa như dưa leo, mướp, bí xanh, cho đến hương vị đậm đà của tiêu, cà phê sạch do chính bàn tay cô chú trong buôn vun trồng. Việc trồng tre không chỉ để bán măng phục vụ ẩm thực mà còn là cách dự án chủ động phục hồi nguồn nguyên liệu đan lát bền vững cho tương lai.

Đặc biệt, sau hơn 20 năm bị lãng quên, Ká Tuyền đã phục hồi thành công kỹ thuật nhuộm màu thủ công của người Mạ và người X'Tiêng. Những sắc đỏ, vàng, nâu, đen chắt lọc hoàn toàn từ tự nhiên như lá, củ, rễ cây rừng đã làm sống lại hồn cốt của những thớ vải cổ xưa, mở ra một hành trình mới bước vào ba lô của những du khách quốc tế ghé thăm.

Khi nhìn lại những ngày đầu mò mẫm đầy gian nan, cô chủ nhỏ trải lòng với một nụ cười nhỏ nhẹ: “Tôi chưa có nhiều kinh nghiệm cũng như điều kiện về tài chính nên chặng đường phía trước còn rất nhiều khó khăn. Nhưng quan trọng là mình xác định được mục tiêu tạo ra một môi trường hợp tác, nơi mà cả cộng đồng có thể cùng nhau phát triển ngành du lịch, bảo tồn và phát triển văn hóa địa phương”.

Sức sống mới dưới mái nhà sàn và quả ngọt vươn tầm châu Á

Dự án của Tuyền tập trung đào tạo và trao quyền cho phụ nữ cũng như thanh niên bản địa, với tỷ lệ nữ giới chiếm hơn 70%. Thay vì vào rừng khai thác bấp bênh, họ có thể kiếm thêm thu nhập ổn định ngay tại quê nhà. Từ những bước đi đầu tiên như học cách làm chiếc vòng đeo tay nhỏ xinh bán cho du khách, họ dần tự chủ được cuộc sống. Du khách đến đây cũng được hòa mình vào một hệ sinh thái trải nghiệm mộc mạc: đạp xe, trekking xuyên rừng, học cách mò ốc, bắt cua và trang bị kỹ năng sinh tồn từ chính những “người con của rừng” năm xưa.

Sức sống mới của buôn làng còn được nuôi dưỡng ngay dưới mái nhà sàn của mẹ Ká Tuyền. Đó là nơi một lớp học và thư viện nhỏ miễn phí được mở ra để nuôi dưỡng tâm hồn cho con trẻ. Đứng giữa lớp học cộng đồng, nhìn lũ trẻ hồn nhiên học chữ và tập hát, Ká Tuyền tâm sự đầy trăn trở: “Khi trở về đây, tôi đã khá bất ngờ vì trẻ em trong làng sử dụng nhiều và nói tiếng Kinh rất giỏi, nhưng lại không nói được tiếng dân tộc mình. Tôi muốn dùng tiếng dân tộc mình để giao tiếp, trò chuyện nhiều để các em không quên nguồn cội và tự hào rằng mình được sinh ra ở mảnh đất này”.

Sự kiên trì và triết lý sống rực rỡ của Ká Tuyền cuối cùng đã hái được những quả ngọt xứng đáng, dệt nên một bảng thành tích tự hào trong giai đoạn 2024-2025:

Từ tháng 3 đến tháng 11/2024, chị là đại diện phụ nữ dân tộc thiểu số được tổ chức OXFAM hỗ trợ tham gia chương trình Lãnh đạo nữ trẻ Châu Á tại Bangkok, Thái Lan. Đặc biệt, ngày 15/6/2025, dự án xuất sắc đạt Giải thưởng Du lịch bền vững và có trách nhiệm khu vực Đông Nam Á (ASEAN Responsible Tourism Award) tổ chức tại Philippines.

Ngày 22/10/2024, chị thành lập Tổ hợp tác Du lịch Cộng đồng Tà Lài với sự tham gia của 15 hộ dân. Mô hình này liên tiếp nhận được sự hỗ trợ từ Chương trình bảo vệ di sản văn hóa cộng đồng tại Hà Nội (tháng 3/2025), đạt giải Ba cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Đồng Nai 2025, và được Sở VHTT&DL tỉnh tặng giấy khen, thư chúc mừng vì những đóng góp tích cực cho du lịch địa phương.

Bên cạnh các danh hiệu “Phụ nữ sản xuất giỏi”, “Người tốt, việc tốt” ở cấp cơ sở , Ká Tuyền vinh dự nhận Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai vì là điển hình tiên tiến trong đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2023-2025. Mốc son rực rỡ nhất là vào ngày 6/12/2025, chị được Ban Tuyên giáo và Ban Dân vận Trung ương khen thưởng, trao tặng giấy chứng nhận là Điển hình cá nhân tiêu biểu trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh khu vực phía Nam, minh chứng cho tầm ảnh hưởng và uy tín sâu rộng trong cộng đồng.

Nhìn vào chặng đường hai năm rực rỡ ấy, Ká Tuyền đã chứng minh rằng du lịch nông nghiệp sinh thái gắn với bảo tồn không phải là một khái niệm xa vời trên sách vở. Khi mỗi chúng ta chọn sống đúng, một cuộc đời là quá đủ để tạo nên những thay đổi kỳ diệu.

Giờ đây, bước chân của Ká Tuyền không còn bó hẹp dưới tán rừng Cát Tiên, mà đã mang tiếng nói, bản sắc văn hóa và thông điệp bảo tồn đa dạng sinh học của người phụ nữ dân tộc thiểu số Việt Nam ra với bạn bè quốc tế.