Ngày đầu đặt chân lên đảo, Cồn Cỏ hiện ra với vẻ đẹp hoang sơ, trong trẻo, khiến người lữ khách không khỏi say lòng. Sang ngày thứ 2, lắng lại giữa nhịp sống nơi đảo nhỏ, mới thấy phía sau vẻ đẹp ấy là những con người lặng lẽ, bền bỉ gìn giữ màu xanh và những giá trị nguyên sơ của biển đảo.
Khi việc bảo vệ trở thành thói quen
Buổi chiều ngày thứ hai trên đảo Cồn Cỏ, tôi chọn đi chậm lại, quan sát kỹ hơn cách những người dân của đảo đang giữ màu xanh của mình – một cách rất đời, rất thật, và cũng rất bền.
Con đường nhỏ dẫn tôi men theo triền đồi, len giữa những cánh rừng phủ xanh khắp đảo. Đó là rừng nguyên sinh, nhưng không phải kiểu rừng với những cây cổ thụ lớn vươn tán đồ sộ. Ở đây, rừng thấp, đan dày, chủ yếu là các loài cây bản địa chịu gió, chịu mặn, bám đất mà sống. Chính vì thế, câu chuyện “xẻ thịt rừng” theo cách người ta thường hình dung ở đất liền gần như không tồn tại. Không phải vì không có ai muốn khai thác, mà bởi điều kiện tự nhiên nơi này không cho phép điều đó xảy ra.
Nhưng điều đáng nói lại nằm ở chỗ khác.
Một cán bộ đi cùng tôi dừng lại, chỉ tay về phía những tán cây xanh rì trải dài: “Rừng ở đây quý không phải vì gỗ, mà vì nó giữ đảo”. Anh nói chậm rãi, như thể sợ làm vỡ tan sự tĩnh lặng xung quanh. Tôi hiểu ý anh. Những cánh rừng ấy giữ đất, giữ nước ngọt, chắn gió bão, và quan trọng hơn, giữ cho đảo một hệ sinh thái đủ lành để con người có thể sống.
Việc bảo vệ rừng vì thế không phải là chuyện “có khai thác hay không”, mà là câu chuyện của quản lý và ý thức. Không có những tác động thô bạo, không có việc mở đường tùy tiện hay can thiệp sâu vào cấu trúc tự nhiên. Mọi hoạt động đều được tính toán để không làm tổn thương đến lớp “áo xanh” vốn đã rất mong manh của đảo.
Xuống về phía bãi biển... Vẫn là câu chuyện về màu xanh nhưng lại được kể theo một cách khác.
Tôi gặp những ngư dân đang chuẩn bị ra khơi. Không có khẩu hiệu nào được nhắc đến, nhưng trong cách họ chuẩn bị ngư cụ, trong việc họ thu gom lại từng vật dụng mang theo, tôi nhận ra một thói quen đã được hình thành từ lâu. Một người ngư dân nói với tôi, giọng mộc mạc: “Ra biển thì biết biển nuôi mình. Mình làm bẩn nó thì sau này mình chịu”.
Câu nói giản dị, nhưng đủ để lý giải cho nhiều điều. Ở đây, việc không xả rác xuống biển, không để ngư cụ hỏng trôi dạt, không khai thác theo kiểu tận diệt,… không phải vì sợ bị xử phạt, mà bởi chính những ngư dân hiểu rằng nếu không bảo vệ biển chính họ sẽ phải chịu hậu quả.
Tôi được nghe thêm về những buổi tuyên truyền, những quy định trong khai thác hải sản, trong bảo vệ rừng, trong giữ gìn môi trường sống. Không khuôn mẫu, giáo điều, không dừng trên giấy tờ hay hội trường mà là những hành động cụ thể, lặp đi lặp lại mỗi ngày, đến khi trở thành thói quen.
Ở một hòn đảo nhỏ như Cồn Cỏ, mọi thứ đều gần và rõ. Chỉ cần một thay đổi nhỏ cũng dễ dàng nhận ra, và một sai lệch nhỏ cũng khó có thể giấu đi. Có lẽ vì thế, công tác quản lý ở đây đi theo hướng chặt chẽ nhưng không nặng nề, còn người dân thì sống trong một sự tự giác nhiều hơn là bị ép buộc.
Chiều muộn, đứng nhìn ra phía biển, tôi có cảm giác màu xanh ở đây không chỉ nằm ở rừng hay ở nước. Nó nằm trong cách người ta đối xử với nơi mình sống – một sự tiết chế, một sự hiểu biết, và cả một chút gì đó rất bản năng: biết giữ lấy thứ đang nuôi mình.
Không ồn ào, không cần phô bày, màu xanh của đảo được giữ lại theo cách như thế. Và có lẽ, chính sự lặng lẽ ấy mới là điều khiến nó bền lâu.
Những vùng biển được “để yên”
Một trong những điều khiến tôi ấn tượng là cách Cồn Cỏ tổ chức không gian biển.
Không phải khu vực nào cũng được khai thác. Có những vùng được phân định rõ ràng và gần như “đóng cửa” với con người.
Ở đó, san hô được phục hồi, sinh vật biển được phát triển mà không bị xáo trộn.
Tôi có dịp gặp những thợ lặn, nghe họ kể về lần lặn xuống nước gần đảo, nơi những rạn san hô hiện lên như một khu vườn dưới đáy biển. Màu sắc không rực rỡ như trong những thước phim quảng bá, nhưng lại chân thực và nguyên sơ.
Những cụm san hô nhỏ, những đàn cá di chuyển chậm rãi. Mọi thứ diễn ra theo nhịp riêng của nó.
Những thợ lặn được người hướng dẫn nhắc rất kỹ: Không chạm, không đứng, không làm xáo trộn.
Chỉ cần một tác động nhỏ, phải mất rất nhiều năm để phục hồi.
Ở đây, phát triển không đồng nghĩa với việc mở rộng. Mà là biết giữ lại những khoảng “không chạm tới”.
Người dân từ khai thác sang gìn giữ
Điều đáng nói nhất ở Cồn Cỏ không nằm ở chính sách, mà ở sự thay đổi của người dân.
Một ngư dân tôi gặp buổi sáng nói rất thật:
“Ngày trước chỉ nghĩ biển cho gì thì lấy. Giờ thì phải nghĩ ngược lại.”
Sự thay đổi ấy không diễn ra trong một sớm một chiều.
Người dân được tập huấn, được giải thích về hệ sinh thái, về những tác động lâu dài. Quan trọng hơn, họ thấy rõ kết quả: khi biển được giữ, nguồn lợi hải sản cũng ổn định hơn.
Từ chỗ chỉ biết khai thác, họ bắt đầu tham gia vào việc bảo vệ.
Có người làm dịch vụ du lịch, có người tham gia các hoạt động cộng đồng. Nhưng dù làm gì, họ đều hiểu một điều: Nếu môi trường mất đi, tất cả sẽ mất theo.
Phát triển, nhưng không đánh đổi
Ở nhiều nơi, du lịch thường đi trước, môi trường đi sau. Nhưng ở Cồn Cỏ, thứ tự ấy được đảo lại.
Không có khu nghỉ dưỡng lớn. Không có những công trình phá vỡ cảnh quan.
Sự “thiếu vắng” ấy, thoạt nhìn có thể khiến du khách thấy chưa quen. Nhưng chính nó lại là lựa chọn có chủ đích.
Ông Trần Xuân Anh, Bí thư Đảng uỷ Đặc khu Cồn Cỏ chia sẻ: “Nếu phát triển bằng mọi giá, thì sẽ nhanh. Nhưng cái giá phải trả cũng nhanh không kém”.
Cồn Cỏ chọn một con đường chậm hơn.
Họ không cố làm cho đảo trở nên hấp dẫn theo cách dễ dãi. Họ giữ lại những gì sẵn có, và để chính sự nguyên vẹn ấy trở thành giá trị.
Đó không phải là cách làm dễ.
Nhưng là cách làm bền.
Sau chuyến đi, điều còn lại không phải là cảnh đẹp
Rời đảo, tôi mang theo nhiều hơn những bức ảnh.
Có một cảm giác khó gọi tên, không phải tiếc nuối, mà là một sự lắng lại.
Bởi ở những nơi như Cồn Cỏ, người ta không chỉ nhìn thấy thiên nhiên. Mà còn nhìn thấy một cách lựa chọn.
Lựa chọn không khai thác đến cùng.
Lựa chọn giữ lại những gì mong manh.
Lựa chọn đi chậm, để không phải trả giá nhanh.
Trong bối cảnh nhiều điểm đến đang đứng trước áp lực phát triển, Cồn Cỏ lặng lẽ kể câu chuyện của riêng mình, nhưng đủ rõ để gợi ra một câu hỏi lớn:
Phát triển là để có thêm, hay là để giữ được những gì đang có?
Và có lẽ, câu trả lời không nằm ở những bản kế hoạch dài hàng chục trang.
Mà nằm ở những hành động rất nhỏ như việc nhặt một túi rác, hay quyết định không bước chân vào một rạn san hô.
Cồn Cỏ không phải là nơi hoàn hảo.
Nhưng là nơi đang cố gắng đi đúng hướng.
Và trong một thế giới mà nhiều thứ đang thay đổi quá nhanh, có lẽ điều đáng quý nhất không phải là đi thật xa.
Mà là biết dừng lại đúng lúc.
Bám sát địa bàn vùng biển và yêu cầu nhiệm vụ, thực hiện những hoạt động thiết thực, hiệu quả, trách nhiệm, thời gian qua lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam không chỉ duy trì và thực thi pháp luật trên biển mà còn “đồng hành”, là điểm tựa để ngư dân vươn khơi, bám biển, phát triển kinh tế, giữ vững chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
Quản lý tổng hợp biển theo không gian đòi hỏi xác lập một cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý biển và giải quyết đồng bộ các quan hệ phát triển khác nhau, trong đó quan hệ giữa các mảng không gian cho phát triển kinh tế biển (KTB) và tổ chức không gian biển hợp lý cho phát triển KTB bền vững là một trong những nhiệm vụ quan trọng, cần đi trước một bước. Công cụ cơ bản giúp tổ chức hợp lý không gian biển cho phát triển bền vững là quy hoạch không gian biển (QHKGB).
Đất bãi bồi ven biển thuộc nhóm đất ngập nước ven biển và cửa sông, có chức năng và vai trò sinh thái rất quan trọng, là vùng đệm chống xói lở bờ biển, là nơi rừng ngập mặn sẽ phát triển và lấn ra biển góp phần giảm thiểu thiệt hại do bão tố gây ra. Bãi bồi ven biển là nơi có môi trường rất thuận lợi cho việc phát triển kinh tế thông qua hình thức nuôi trồng thủy sản.
Kinh tế đại dương bền vững hay kinh tế canh (Blue Economy), là một khái niệm mới nổi dùng để chỉ sự phát triển của các hoạt động kinh tế biển một cách tổng hợp và bền vững.
Trong bối cảnh quốc tế và khu vực hiện nay, cần “mạo hiểm” tiến ra biển lớn bằng việc sớm hoàn thiện các chuỗi đô thị biển để góp phần khẳng định thế đứng của một “Quốc gia biển” chứ không phải “Quốc gia ven biển”, đồng thời góp phần thực hiện thành công “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.
