Nằm trên dải núi đá vôi hùng vĩ kéo dài từ vùng rừng già Cúc Phương đến cao nguyên Mộc Châu, Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông từ lâu đã được các nhà khoa học đánh giá là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao của miền Bắc Việt Nam. Những cánh rừng nguyên sinh, các thung lũng đá vôi trầm mặc và hệ sinh thái rừng nhiệt đới đặc trưng đã tạo nên một vùng bảo tồn quý giá.
LTS: Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, thiên tai, suy thoái môi trường và suy giảm đa dạng sinh học đang trở thành những thách thức toàn cầu. Việc bảo vệ và phát triển rừng gắn với bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của một ngành, mà là sự lựa chọn chiến lược của Quốc gia. Việt Nam, với hệ thống rừng đặc dụng, phòng hộ và các vườn Quốc gia trải dài từ Bắc tới Nam, đang nắm giữ một kho tàng thiên nhiên vô giá.
Tuyến bài “Giữ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học - nền tảng phát triển bền vững” trên Tạp chí điện tử Nông nghiệp và Môi trường sẽ phản ánh những nỗ lực, kết quả, thách thức trong công cuộc giữ rừng, phát triển rừng, bảo tồn và đa dạng sinh học của lực lượng Kiểm lâm và các vườn Quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, rừng phòng hộ tiêu biểu của đất nước. Qua đó, tôn vinh vai trò của rừng trong việc phòng hộ đầu nguồn, điều hòa khí hậu, duy trì sự sống và sinh kế cộng đồng. Đồng thời khẳng định quyết tâm của Việt Nam trên con đường phát triển xanh, hài hòa với thiên nhiên.
Thế nhưng, để giữ được màu xanh ấy suốt hơn hai thập kỷ qua là hành trình không ít gian nan của những người làm công tác bảo tồn. Từ những ngày đầu lực lượng còn mỏng, điều kiện thiếu thốn đến hôm nay khi bộ máy quản lý dần hoàn thiện, Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông (Ban) đã đi qua một chặng đường với rất nhiều nỗ lực.
Những ngày đầu gian khó
Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông được phê duyệt theo Quyết định số 2714/QĐ-UB ngày 28/12/2004 của UBND tỉnh Hòa Bình (nay thuộc tỉnh Phú Thọ). Năm 2005, Ban quản lý chính thức được thành lập và trực thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hoà Bình.
Những ngày đầu, đơn vị chỉ có bốn người gồm Giám đốc, hai phó giám đốc và một kế toán. Cơ sở vật chất gần như chưa có gì. Không trạm bảo vệ rừng, không phương tiện tuần tra chuyên dụng, nhiều khu vực rừng sâu muốn tiếp cận phải đi bộ hàng chục cây số.
Địa hình của Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông cũng vô cùng hiểm trở. Những dãy núi đá vôi dựng đứng xen kẽ các thung lũng hẹp khiến việc di chuyển rất vất vả. Trong khi đó, thời điểm những năm đầu thành lập, tình trạng khai thác gỗ trái phép, săn bắn động vật rừng và phá rừng làm nương rẫy vẫn xảy ra ở một số khu vực.
Phải đến năm 2007, lực lượng của đơn vị mới được bổ sung thêm 22 cán bộ trẻ tốt nghiệp từ các trường lâm nghiệp và kiểm lâm. Dù còn thiếu kinh nghiệm nhưng họ mang theo nhiệt huyết của những người trẻ mong muốn góp sức giữ rừng.
Các trạm bảo vệ rừng dần được thành lập. Cán bộ kiểm lâm địa bàn bám cơ sở, phối hợp với chính quyền và người dân địa phương tuyên truyền pháp luật về lâm nghiệp. Những chuyến tuần tra kéo dài nhiều ngày trong rừng trở thành công việc quen thuộc. Không ít cán bộ Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông vẫn nhớ những ngày đi rừng phải mang theo gạo, muối và lương khô, dựng lán tạm giữa núi đá để nghỉ qua đêm. Những chuyến đi vất vả ấy đã góp phần đặt nền móng cho công tác bảo tồn tại Ngọc Sơn – Ngổ Luông.
Ông Bùi Văn Đoàn, Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông, chia sẻ: “Những năm đầu thành lập, lực lượng rất mỏng, địa bàn lại rộng và phức tạp. Anh em nhiều khi phải đi bộ hàng chục cây số để tuần tra rừng. Dù khó khăn nhưng mọi người đều xác định đây là nhiệm vụ bảo vệ tài sản thiên nhiên cho thế hệ sau”.
Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông được thành lập năm 2005 với tổng diện tích quản lý hơn 15.000 ha; Đặc trưng hệ sinh thái rừng kín thường xanh trên núi đá vôi và là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm.
Giữ rừng, giữa núi đá
Hiện nay, Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông quản lý hơn 15.000 ha rừng đặc dụng, trong đó có nhiều diện tích rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ít chịu tác động của con người. Đây là một trong những hệ sinh thái rừng đặc trưng của vùng Tây Bắc.
Những cánh rừng này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ nguồn nước, điều tiết dòng chảy cho nhiều con suối trong khu vực.
Trong những năm đầu hoạt động, tình hình vi phạm lâm luật tại khu vực khá phức tạp. Năm 2008, lực lượng bảo vệ rừng phát hiện và xử lý 64 vụ vi phạm. Đến năm 2010, con số này tăng lên 120 vụ. Các hành vi vi phạm chủ yếu là khai thác gỗ trái phép, vận chuyển lâm sản không rõ nguồn gốc, săn bắn động vật rừng và phá rừng làm nương rẫy.
Trước thực trạng đó, Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Công tác tuyên truyền pháp luật về lâm nghiệp được tổ chức thường xuyên tại các thôn, bản vùng đệm. Hàng nghìn lượt người dân đã tham gia các buổi tuyên truyền, tập huấn về bảo vệ rừng và phòng cháy, chữa cháy rừng.
Song song với đó, lực lượng kiểm lâm tăng cường tuần tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Các tổ, đội quần chúng bảo vệ rừng tại địa phương cũng được thành lập và tham gia tích cực vào công tác quản lý rừng.
Nhờ sự phối hợp giữa lực lượng bảo vệ rừng và cộng đồng địa phương, tình hình an ninh rừng từng bước được cải thiện. Những năm gần đây, số vụ vi phạm đã giảm đáng kể. Năm 2025 chỉ còn 3 vụ vi phạm được phát hiện và chuyển cơ quan chức năng xử lý.
Theo ông Bùi Văn Đoàn, yếu tố quan trọng nhất để bảo vệ rừng bền vững chính là sự tham gia của cộng đồng. “Chúng tôi xác định muốn giữ rừng hiệu quả thì phải gắn trách nhiệm của người dân với rừng. Khi người dân coi rừng là tài sản chung cần bảo vệ thì công tác quản lý sẽ thuận lợi và bền vững hơn”, ông Bùi Văn Đoàn cho biết.
Năm 2008, tại địa bàn do Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông quản lý đã xảy ra 64 vụ vi phạm lâm luật; năm 2010 xảy ra 120 vụ vi phạm và đến năm 2025 chỉ còn 3 vụ vi phạm lâm luật.
Hướng tới bảo tồn gắn với phát triển
Không chỉ tập trung vào công tác quản lý và bảo vệ rừng, Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông còn chú trọng các hoạt động nghiên cứu khoa học và bảo tồn đa dạng sinh học.
Một vườn ươm đã được xây dựng nhằm sưu tầm và nhân giống nhiều loài cây gỗ và dược liệu quý hiếm như nghiến, mun, kim giao, bưởi bung hay trọng lâu. Những cây giống này được trồng thử nghiệm tại các ô tiêu chuẩn trong khu bảo tồn nhằm phục hồi nguồn gen quý.
Một dấu ấn đáng chú ý là quần thể 11 cây nghiến cổ thụ tại xóm Bo Trẳm, xã Vân Sơn đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Đây là một trong những quần thể cây cổ thụ có giá trị sinh thái và cảnh quan đặc biệt của khu vực.
Cùng với bảo tồn và khôi phục nguồn gen quý, đơn vị cũng phối hợp với các cơ sở nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu về tài nguyên rừng và đa dạng sinh học nhằm phục vụ công tác quản lý lâu dài.
Trong những năm tới, Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông định hướng phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên và phát triển sinh kế cho người dân vùng đệm. Theo đề án du lịch sinh thái giai đoạn 2021–2030, các hoạt động du lịch sẽ được tổ chức theo hướng thân thiện với môi trường, khai thác cảnh quan tự nhiên, văn hóa bản địa và các tuyến trekking trong rừng.
“Chúng tôi hướng tới phát triển du lịch sinh thái nhưng phải đặt mục tiêu bảo tồn lên hàng đầu. Du lịch chỉ thực sự bền vững khi rừng còn nguyên vẹn”, ông Bùi Văn Tiềm, Phó Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông cho biết thêm.
Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông xác định tập trung vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi các loài cây gỗ và dược liệu quý, phát triển du lịch sinh thái bền vững và tạo sinh kế cho người dân vùng đệm.
Hành trình tiếp nối
Sau hơn 20 năm hình thành và phát triển, Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông hiện có 22 viên chức, phần lớn là cán bộ trẻ được đào tạo chuyên ngành lâm nghiệp và bảo tồn.
Trong suốt hai thập kỷ qua, đơn vị nhiều lần được công nhận là tập thể lao động xuất sắc và nhận bằng khen của UBND tỉnh Hoà Bình cũ. Nhưng đối với những người làm công tác bảo tồn, phần thưởng lớn nhất vẫn là những cánh rừng xanh được giữ vững.
Phía trước vẫn còn không ít khó khăn: địa bàn rộng, địa hình hiểm trở, đời sống của một bộ phận người dân vùng đệm vẫn phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Tuy nhiên, với kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm cùng sự tâm huyết của đội ngũ cán bộ, công tác bảo tồn tại Ngọc Sơn – Ngổ Luông vẫn đang được duy trì.
Giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp, màu xanh của rừng vẫn tiếp tục được gìn giữ, trở thành minh chứng cho sự bền bỉ của những người đã và đang ngày đêm bảo vệ hệ sinh thái nơi đây.
Bài 34: Thái Nguyên - Những bước chân thầm lặng giữ rừng Bắc Kạn
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 32: Thái Nguyên - Phát huy vai trò người dân trong bảo vệ rừng nơi vùng cao Ngân Sơn
- Bài 31: Phú Thọ - Giữ màu xanh trên đất Lạc Thuỷ
- Bài 28: Bảo vệ màu xanh rừng đặc dụng Thượng Tiến
- Bài 23: Kiểm lâm Yên Thủy - Phú Thọ: Nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ và phát triển rừng
- Bài 18: Phát triển rừng để người dân “sống được nhờ rừng, làm giàu từ rừng” ở Kim Bôi
- Bài 15: Giữ màu xanh đại ngàn ở Phú Thọ
- Bài 13: Kiểm lâm bám địa bàn giữ màu xanh cho Tân Lạc
- Bài 11: Khi cộng đồng trở thành “lá chắn sinh thái” ở Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia – Pà Cò
- Bài 5: Giữ rừng Tam Đảo - Tam Dương: Gian nan nhưng quyết tâm không lùi bước
