Quần thể lò nung vừa phát lộ ở xã Tịnh Khê (tỉnh Quảng Ngãi) không chỉ bổ sung tư liệu về lịch sử Thành Châu Sa mà còn mở thêm dư địa xây dựng sản phẩm du lịch gắn với di sản, làng quê và không gian văn hóa địa phương.
Theo TS. Đoàn Ngọc Khôi, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, Chủ trì khai quật chia sẻ, việc khai quật khẩn cấp được thực hiện trong bối cảnh các di chỉ cư trú, công xưởng cổ tại khu vực nội thành Châu Sa có nguy cơ bị tác động bởi hoạt động sản xuất của người dân.
Dấu tích lò nung tại Châu Sa được phát hiện từ năm 2006. Đến năm 2022, qua thăm dò khảo cổ, các nhà nghiên cứu tiếp tục ghi nhận nhiều dấu tích kiến trúc, vật liệu xây dựng và bãi thải sản xuất.
Đáng chú ý, tháng 4/2026, trong quá trình đào hố trồng cây, gia đình ông Nguyễn Kiên ở xóm Thành, thôn Phú Bình phát hiện một lò nung nằm trong lòng đất. Lò có hình dáng giống bầu rượu hồ lô, dài khoảng 3,5m, rộng khoảng 1m, bên trong còn nhiều mảnh gốm, ngói.
Phát hiện này cho thấy các dấu tích công xưởng cổ vẫn tồn tại dưới những lớp đất đang được người dân sử dụng sản xuất. Việc đào hố trồng cây, đào đất làm giàn hoặc canh tác lâu ngày có thể tác động trực tiếp đến tầng văn hóa, làm xáo trộn và ảnh hưởng tính nguyên vẹn của di tích.
Trên cơ sở đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho phép Bảo tàng Tổng hợp tỉnh thực hiện khai quật khảo cổ khẩn cấp. Đợt khai quật triển khai từ ngày 8/6 đến 8/7/2026 và được gia hạn đến ngày 19/7/2026, với 2 hố khai quật H1 và H2, tổng diện tích 100m².
Trước khi mở hai hố khai quật, đoàn khảo cổ thực hiện 3 hố thẩm định để xác định tính chất, phạm vi phân bố của di tích. Kết quả cho thấy các dấu tích khảo cổ phân bố rõ trong tầng văn hóa, gồm kiến trúc, lò nung, bãi thải ngói và nhiều loại di vật.
Tại hố H2, đoàn khai quật phát hiện 2 lò nung, ký hiệu lò 2 và lò 3. Tại hố thẩm định trong vườn gia đình ông Nguyễn Kiên tiếp tục phát hiện lò 4.
Ba lò đều có dạng hình bầu, gồm cửa lò, tường lò, đáy lò và vòm lò. Các cửa lò đều quay về hướng đông nam, được nhận định có thể nhằm tận dụng hướng gió trong quá trình nung. Đáy lò được tạo cong dạng lòng chảo, phần giữa sâu hơn rồi nông dần về phía chân, giúp nhiệt phân bố tương đối đều. Dấu tích than tro còn lại cho thấy nhiên liệu sử dụng là củi.
Phần vòm lò được tạo bằng đất sét, bên trong có cốt tre và vật liệu hữu cơ. Theo nhận định bước đầu, sau mỗi lần nung, vòm lò có thể được phá dỡ để lấy sản phẩm, sau đó dựng lại cho lần nung tiếp theo.
Cùng với hệ thống lò nung, đoàn khảo cổ phát hiện các bãi thải chứa nhiều mảnh ngói vỡ, than, sạn và sỏi cuội. Tại hố H1, lớp bãi thải ngói dày khoảng 40cm; tại hố H2 dày khoảng 20cm.
Báo cáo sơ bộ của Bảo tàng Tổng hợp tỉnh cho thấy một lượng lớn ngói mũi lá được tìm thấy trong các lớp văn hóa. Nhiều mảnh còn lưu lại dấu vết kỹ thuật chế tác, phơi và xử lý bề mặt.
Đoàn khai quật cũng thu được 26 công cụ đá được sử dụng để miết, tu chỉnh bề mặt gốm, ngói; một mũi giáo bằng sắt, một cán dao và nhiều mảnh gốm. Trong lớp văn hóa sớm còn có nhiều mảnh gốm thô thuộc giai đoạn Sa Huỳnh muộn.
Đặc biệt, nhiều hạt lúa carbon hóa được phát hiện, trong đó có những hạt còn nguyên vỏ. Đây là những tư liệu góp phần nhận diện hoạt động cư trú, sản xuất và đời sống của cư dân cổ tại Châu Sa.
Báo cáo sơ bộ nhận định quần thể lò nung Châu Sa có tính chất đặc biệt, là dạng lò bầu dùng để nung ngói theo kỹ thuật om nhiệt. Việc phát hiện nhiều lò nung cùng hệ thống bãi thải phế phẩm cho thấy hoạt động sản xuất từng diễn ra với quy mô nhất định. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ niên đại và thời gian tồn tại của các lò nung.
TS. Đoàn Ngọc Khôi cho rằng sản phẩm từ các lò nung có khả năng không chỉ phục vụ nhu cầu tại chỗ mà còn được trao đổi, giao thương ra bên ngoài thông qua hệ thống sông ngòi và hai cửa biển Sa Kỳ, Cửa Đại. Những dấu tích khảo cổ mới góp phần cho thấy Châu Sa từng là không gian cư trú gắn với sản xuất và giao thương.
Từ các cứ liệu khảo cổ được phát hiện trong khu vực, các nhà nghiên cứu nhận định Thành Châu Sa là tòa thành đất do người Chăm xây dựng, có niên đại khoảng thế kỷ VIII - IX và tồn tại đến nửa thế kỷ XV.
Thành Châu Sa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia năm 1994. Đây là một trong những tòa thành đất Chămpa còn tương đối nguyên vẹn ở miền Trung.
Tuy nhiên, việc các dấu tích lò nung nằm xen trong khu vực đất canh tác cho thấy công tác bảo vệ di sản cần được đặt ra song song với sinh kế và hoạt động sản xuất của người dân.
Ông Võ Minh Chính, Phó Chủ tịch UBND xã Tịnh Khê cho biết, địa phương hiện có 3 di tích cấp quốc gia và 7 di tích cấp tỉnh, trong đó Thành Châu Sa là di tích đặc biệt quan trọng. Kết quả khai quật bước đầu cho thấy khu vực này có lớp văn hóa chứa hệ thống lò nung, bãi thải ngói cùng các dấu tích liên quan đến Thành Châu Sa, phản ánh chiều dài lịch sử của vùng đất.
Trước mắt, địa phương đề xuất khẩn trương bảo vệ, lấp cát các lò nung nhằm hạn chế tác động của thời tiết; đồng thời giữ nguyên mốc giới và các điểm khai quật để phục vụ nghiên cứu mở rộng.
Về lâu dài, xã Tịnh Khê đề xuất đưa khu vực này vào quy hoạch bảo tồn, xây dựng dự án đầu tư, nhà bao che và hạ tầng phụ trợ; từng bước phát huy giá trị di tích gắn với du lịch lịch sử - văn hóa. Địa phương cũng sẽ phối hợp với ngành văn hóa, vận động người dân cùng tham gia bảo vệ di sản.
Theo ông Phan Văn Hoàng, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, Thành cổ Châu Sa đã được phân cấp cho địa phương quản lý, bảo vệ. Trong quá trình canh tác, người dân phát hiện nhiều di vật và dấu tích cư trú của cư dân cổ, qua đó kịp thời báo cáo cơ quan chức năng để nghiên cứu, khai quật.
Trong điều kiện thời tiết bước vào mùa mưa bão, khi chưa thể triển khai ngay nhà bao che, các lò nung sẽ được tạm lấp bằng cát theo hướng dẫn chuyên môn để bảo vệ hiện trạng. Đây là giải pháp trước mắt nhằm hạn chế nguy cơ xuống cấp do mưa bão.
Quảng Ngãi đang định hướng kết nối tài nguyên rừng, cao nguyên, văn hóa bản địa với biển, đảo để hình thành không gian du lịch xanh, trong đó bảo tồn thiên nhiên, phát huy giá trị văn hóa và tạo sinh kế cho cộng đồng được đặt song hành với phát triển du lịch.
Mưa lớn kéo dài đúng thời điểm lúa hè thu bước vào kỳ thu hoạch khiến nhiều diện tích trồng lúa ở Quảng Ngãi bị ngã đổ, ngập nước, gây khó khăn cho việc thu hoạch và gia tăng nguy cơ thiệt hại về năng suất, chất lượng.
Triển lãm - Hội chợ Sinh vật cảnh tỉnh Quảng Ngãi mở rộng năm 2026 quy tụ hơn 500 tác phẩm cây cảnh nghệ thuật quý hiếm, độc đáo cùng trên 70 gian trưng bày.
