Sớm xây dựng quy trình chuẩn phòng ngừa bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium chủng Tropical Race 4 (TR4) gây ra

Phát biểu khai mạc hội nghị, ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, chuối hiện là một trong những ngành hàng cây ăn quả xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Hiện nay, diện tích trồng chuối cả nước đạt trên 160.000 ha với sản lượng hơn 2,7 triệu tấn/năm, kim ngạch xuất khẩu chuối đạt khoảng 400 triệu USD và còn nhiều dư địa phát triển trong thời gian tới.

Tuy nhiên, ngành sản xuất chuối đang phải đối mặt với nguy cơ lớn từ dịch bệnh, đặc biệt là bệnh héo vàng lá chuối do TR4 gây ra. Đây là bệnh hại đặc biệt nguy hiểm trên chuối tiêu đã xuất hiện tại nhiều quốc gia sản xuất chuối lớn trên thế giới như Philippines, Trung Quốc, Malaysia, Indonesia… với tổng diện tích bị ảnh hưởng ước tính hàng trăm nghìn ha. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, nếu không được kiểm soát hiệu quả, bệnh héo vàng lá chuối do TR4 có thể gây thiệt hại trên 10 tỷ USD cho ngành chuối toàn cầu trong vài thập kỷ tới...

Tại hội nghị, TS. Trần Ngọc Hùng, Điều phối viên dự án FAO tại Việt nam cho biết, bệnh héo vàng lá chuối do TR4 gây hại cho cây chuối tiêu xuất hiện ở nước ta những năm 2000. Bệnh này đã xuất hiện tại nhiều vùng trồng chuối trọng điểm của nước ta và gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng, tuổi thọ vườn cây cũng như hiệu quả sản xuất của người dân và doanh nghiệp. Theo đánh giá ban đầu, bệnh đã làm giảm khoảng 0,5 – 2% sản lượng chuối, tương đương thiệt hại từ 1,4 – 5,5 triệu USD mỗi năm.

Vùng bị ảnh hưởng nhiều là vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Từ khoảng năm 2020 - 2026 bệnh đã phát triển mạnh ở các tỉnh Đồng bằng sông Hồng, các địa phương như Phú Thọ, Hưng Yên, Nghệ An và một số tỉnh miền Đông Nam Bộ...

Theo TS. Hùng, Dự án hỗ trợ kỹ thuật “Hỗ trợ khẩn cấp để kiểm soát và quản lý bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium chủng Tropical Race 4 (TR4) gây ra tại Việt Nam”  do FAO tài trợ được triển khai từ tháng 9/2025-5/2026 tập trung vào một số nội dung như: Xác định khu vực phân bố và mức độ gây hại do TR4 tại Việt Nam; tìm kiếm, đánh giá các nguồn giống chuối kháng/chống chịu bệnh; nâng cao năng lực phát hiện và chẩn đoán bệnh TR4; nghiên cứu, tuyển chọn và ứng dụng các vi sinh vật có ích nhằm bổ sung vào các biện pháp quản lý sinh học bệnh TR4; xây dựng quy trình quản lý bền vững bệnh héo vàng lá chuối phù hợp với điều kiện sản xuất tại Việt Nam. Có thể nói, đến nay Dự án đã đạt được những kết quả rất tích cực, đã hạn chế, kiểm soát được bệnh vàng lá do TR4 gây ra ở nhiều địa phương.

Dưới góc độ khoa học, tại hội nghị, PGS, TS. Hà Viết Cường, Bộ môn bệnh cây - Khoa Nông học, Học Viện Nông nghiệp Việt Nam cho biết, bệnh do TR4 là do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (viết tắt là Foc ) gây ra. Đây là loại nấm truyền qua đất điển hình, nguồn bệnh tồn tại trong tàn dư cây chuối nhiễm (thân giả, rễ, củ). Đặc biệt, bào tử hậu của nấm là nguồn gây bệnh chính. Bào tử hậu trong tàn dư trong đất rất bền vững, có thể tồn tại hàng chục năm. Foc phát tán chủ yếu thông qua đất, nước và hoạt động của con người… Do đó, muốn phòng trừ hiệu quả nhất là sử dụng giống kháng bệnh hay phòng chống sinh học như dùng vi vinh vật đối kháng, kết hợp nấm cộng sinh vùng rễ, sử dụng biện pháp an toàn như cách ly, khử trùng trước khi vào vùng trồng…

Đồng quan điểm với PGS, TS. Hà Viết Cường, TS. Nguyễn Văn Dũng – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Rau quả cho biết, bệnh do TR4 gây ra gây thiệt hại lớn cho người trồng chuối do tốc độ lây lan nhanh. Thời gian qua, Viện Nghiên cứu Rau quả đã nghiên cứu nhiều giống cây sạch bệnh phục vụ sản xuất, trong đó có cây chuối. Cây chuối được đánh giá là cây ăn quả chủ lực của Việt Nam và hướng tới cây có kim ngạch xuất khẩu hàng tỷ USD mỗi năm. Do đó, việc nghiên cứu, phòng ngừa bệnh do TR4 gây ra có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần giúp cơ quan quản lý đưa ra những khuyến cáo cho người trồng để tránh tổn thất.

Tại Hội nghị, đại diện doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng, địa phương cho rằng, các cơ quan quản lý sớm đưa ra quy trình chuẩn trong việc phòng ngừa bệnh héo vàng lá do TR4 gây ra. TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Làm vườn Việt Nam cho rằng, bệnh do TR4 gây ra là bệnh rất khó quản lý, do đó chúng ta phải có biện pháp quản lý tổng hợp, cần một bộ giải pháp như vệ sinh đồng ruộng, kiểm soát nguồn nước, sức khỏe của đất và đặc biệt là công tác chọn tạo giống. Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về khoa học công nghệ đã được ban hành, đây là thời điểm “vàng” để các nhà khoa học phát huy thế mạnh của mình trong nghiên cứu, đặc biệt lĩnh vực chỉnh sửa gen, làm sao có nguồn gen tốt nhất cho các loại cây trồng có thế mạnh, trong đó có cây chuối.

Ông Trần Quốc Dương, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Hưng Yên cho biết, Hưng Yên là địa phương có diện tích trồng chuối không lớn, khoảng gần 5.000 ha, nhưng là cây có thế mạnh của địa phương. Đặc biệt các huyện như Văn Lâm, Khoái Châu (của tỉnh Hưng Yên cũ) người dân coi đây là cây chủ lực. Do vậy, việc phòng ngừa, kiểm soát được bệnh do TR4 gây ra có ý nghĩa rất quan trọng.

Phát biểu kết luận Hội nghị, ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng, Dự án Hỗ trợ khẩn cấp để kiểm soát và quản lý bệnh héo vàng lá chuối do nấm Fusarium chủng Tropical Race 4 (TR4) gây ra tại Việt Nam do FAO tài trợ mặc dù được triển khai trong thời gian ngắn nhưng đã khẳng định được tính hiệu quả. Kết quả của dự án là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng để tiếp tục hoàn thiện các quy trình kỹ thuật quản lý bệnh héo vàng lá chuối TR4 tại Việt Nam. Đồng thời góp phần nâng cao năng lực giám sát, chẩn đoán và phòng chống dịch hại của các địa phương, cơ quan chuyên môn và người sản xuất.

Trong thời gian tới, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan đẩy mạnh công tác điều tra, giám sát dịch hại; nghiên cứu và phát triển các giống chuối kháng/chống chịu bệnh; hoàn thiện các giải pháp quản lý sinh học; tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật; đồng thời thúc đẩy xây dựng các vùng sản xuất chuối an toàn, bền vững, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và xuất khẩu. Việc xây dựng các vùng sản xuất chuối an toàn dịch bệnh, sử dụng giống sạch bệnh, nâng cao năng lực giám sát và cảnh báo sớm là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ ngành hàng chuối phát triển bền vững.