Thổ cẩm xứ Nghệ: Giữ hồn sợi vải giữa nhịp sống mới

Du lịch cộng đồng thổi sức sống vào nghề dệt thổ cẩm 

Nghệ An vốn là miền đất của nhiều tộc người cùng chung sống: Thái, Mông, Thổ, Khơ Mú, Ơ Đu… Mỗi dân tộc mang theo một kho tàng văn hóa riêng và trong số đó nghề dệt thổ cẩm được xem như một “bảo tàng sống”, lưu giữ  ký ức tổ tiên trên từng hoa văn, đường chỉ.

Toàn tỉnh Nghệ An hiện có 15 làng nghề dệt thổ cẩm được công nhận, chủ yếu ở các xã miền núi. Nghề không chỉ giúp phụ nữ có thêm thu nhập lúc nông nhàn mà còn giữ cho bản làng một nhịp sống rất riêng, nơi tiếng thoi đưa lách cách dưới mái nhà sàn, mùi sợi bông, mùi lá nhuộm ngai ngái trong buổi chiều yên ả.

Nhưng phía sau những tấm vải rực rỡ là không ít những trăn trở. Phần lớn cơ sở sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún; sản phẩm thiên về mẫu mã truyền thống, chưa theo kịp thị hiếu mới. Để tiết kiệm thời gian và chi phí, một số khâu bị thay bằng nguyên liệu công nghiệp, cũng vì thế mà “hồn cốt” của thổ cẩm không còn được giữ vẹn nguyên như trước.

Hàng may mặc công nghiệp tràn về với giá rẻ, tiện dụng khiến thổ cẩm truyền thống ngày càng khó cạnh tranh. Nhiều gia đình đành cất khung dệt lên gác bếp. Trong bối cảnh đó, giữ nghề lúc này không chỉ dựa vào lòng yêu nghề của vài nghệ nhân cao tuổi hay sự bền bỉ của những người phụ nữ bên khung cửi, mà cần sự đồng hành từ chính quyền, doanh nghiệp đến các tổ chức văn hóa.

Một tín hiệu vui đến vào ngày 3/6/2025, khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1657/QĐ-BVHTTDL, công nhận nghề dệt thổ cẩm của người Thái tại Nghệ An là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ấy không chỉ mang lại niềm tự hào, mà còn mở ra thêm cơ hội để nghề truyền thống tìm lại vị thế trong đời sống đương đại.

Bản Hoa Tiến thuộc xã Châu Tiến là một ví dụ điển hình khi ngành du lịch đang giúp thổi sức sống mới vào nghề truyền thống. Những năm gần đây, mô hình du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm dệt thổ cẩm được người dân chủ động triển khai. Du khách đến bản không chỉ ngắm nhìn mà còn trực tiếp ngồi bên khung cửi, thử xe sợi, nhuộm màu từ lá rừng, củ nghệ.

Tiếng cười hòa lẫn nhịp thoi đưa, và từ chính những trải nghiệm gần gũi ấy, thổ cẩm không còn là món hàng khó bán mà trở thành một phần của hành trình khám phá văn hóa bản địa.

Năm 2010, Hợp tác xã Làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến ra đời, do bà Sầm Thị Bích cùng một số hộ dân địa phương sáng lập. Những ngày đầu, mọi thứ còn nhiều thiếu thốn, nhưng với bà Bích, quyết tâm giữ nghề là điều không thể chần chừ: “Nếu không làm thì nghề sẽ mất”. Từ vài thành viên ban đầu, đến nay hợp tác xã đã tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục phụ nữ địa phương, mang lại nguồn thu nhập ổn định và góp phần giữ nhịp khung cửi trong bản làng.

Sản phẩm Thổ Cẩm Hoa Tiến cũng thay đổi theo thời gian. Ngoài váy áo, khăn piêu truyền thống, HTX còn cho ra đời những sản phẩm hiện đại như túi xách, ví, thú bông, giày dép, đồ trang trí… Con gái bà Bích, chị Sầm Thị Tình, còn đưa sản phẩm lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và mở cửa hàng “Hoa Tien Brocade” tại Hà Nội. Năm 2022, chị mang những tấm vải của miền Tây xứ Nghệ tham dự hội thảo nghề dệt truyền thống các nước ASEAN tại Malaysia - một chuyến đi mà theo chị, “để thấy thổ cẩm mình không hề thua kém ai”.

Giữ nghề từ tiếng khung cửi ở bản Mác

Rời Hoa Tiến, băng qua khu rừng già giữa đại ngàn để đến với bản Mác xã Tương Dương. Những ngày sau mùa vụ, tiếng khung dệt lại vang lên đều đặn. Phụ nữ Thái nơi đây từ các bà, các mẹ đến các cô gái trẻ ai cũng biết dệt thổ cẩm. Với họ, đó không chỉ là kỹ năng, mà còn là thước đo sự đảm đang.

Nghệ nhân Lô Thị Minh người đã dành cả đời bên khung cửi nói rằng mỗi hoa văn đều mang trong mình một câu chuyện riêng. Khi là bông hoa cà tím giữa nương, khi là cánh chim rừng, lúc lại là dòng suối uốn lượn. Không ai dệt giống ai, bởi mỗi người gửi vào tấm vải một cách nhìn, một nỗi nhớ khác nhau.

Điểm đặc biệt của thổ cẩm bản Mác là màu sắc được nhuộm từ nguyên liệu tự nhiên: lá cây, vỏ rừng, củ nghệ… Vải vì thế mềm, thoáng, màu bền theo năm tháng. Nhìn tấm vải, người ta có thể nhận ra hơi thở của núi rừng nằm trong từng sợi chỉ.

Giữ nghề dệt không chỉ là giữ một sinh kế. Đó còn là giữ tiếng nói của tổ tiên, giữ những sắc màu đã theo chân người Thái qua bao cuộc thiên di.

Để thổ cẩm phát triển bền vững trong bối cảnh hiện đại, cần những chính sách hỗ trợ lâu dài về thiết bị, đào tạo nguồn nhân lực trẻ, kết nối thị trường và quảng bá sản phẩm gắn với du lịch cộng đồng. Khi nghề dệt mang lại sinh kế ổn định, giá trị văn hóa truyền thống mới có thể được gìn giữ lâu dài.

Ở những bản làng miền Tây xứ Nghệ, giữa chiều muộn nhuốm màu khói bếp, tiếng thoi đưa vẫn vang lên đều đặn. Nhẹ nhàng  nhưng bền bỉ theo năm tháng…