Trà Shan Tuyết sẽ gia tăng giá trị khi bước vào kinh tế tuần hoàn

Trong bối cảnh xu hướng phát triển nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn đang trở thành định hướng chiến lược của nhiều quốc gia, câu chuyện nâng cao giá trị chè Shan Tuyết không còn đơn thuần là bài toán sản xuất hay tiêu thụ nông sản. Đó là câu chuyện tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị của cây chè, từ tư duy khai thác nguyên liệu sang tư duy phát triển hệ sinh thái kinh tế đa giá trị, nơi văn hóa, du lịch, sức khỏe và sáng tạo sản phẩm cùng tham gia tạo nên giá trị gia tăng mới.

Tại hội thảo “Phát huy giá trị vùng chè Shan Tuyết cổ trong phát triển du lịch nông nghiệp tuần hoàn”, bà Lâm Diệu Linh, Giám đốc Viet Link Tea, đã đưa ra một góc nhìn đáng chú ý: Chè Shan Tuyết chỉ thực sự tăng giá trị khi bước vào kinh tế tuần hoàn, khi mỗi búp chè không chỉ dừng lại ở vai trò đồ uống mà trở thành trung tâm của một chuỗi giá trị mở rộng, kết nối nhiều lĩnh vực kinh tế và đời sống xã hội.

Từ sản phẩm nông nghiệp đến tài nguyên văn hóa bản địa

Theo bà Lâm Diệu Linh, hạn chế lớn nhất của ngành trà hiện nay là vẫn đang nhìn cây chè dưới góc độ nguyên liệu thô. Trong khi đó, chè Shan Tuyết không chỉ là một loại cây trồng đặc sản vùng cao mà còn là kết tinh của điều kiện sinh thái, tri thức bản địa và văn hóa cộng đồng được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Chính vì vậy, nếu chỉ dừng lại ở việc bán chè tươi hoặc sản phẩm trà sơ chế, giá trị của cây chè sẽ mãi bị giới hạn trong chuỗi cung ứng nguyên liệu có biên lợi nhuận thấp. Đây cũng là nguyên nhân khiến nghịch lý “trà ngon nhưng người trồng chè chưa giàu” vẫn tồn tại ở nhiều vùng chè Shan Tuyết hiện nay.

Từ thực tiễn hoạt động trong lĩnh vực trà Việt, bà Linh cho rằng muốn nâng cao giá trị chè Shan Tuyết cần thay đổi căn bản tư duy phát triển: Không bán sản phẩm đơn lẻ mà phát triển hệ sinh thái giá trị xoay quanh cây chè.

Trong mô hình đó, chè không chỉ hiện diện trong chén trà truyền thống mà còn có thể bước vào các lĩnh vực thực phẩm, chăm sóc sức khỏe, mỹ phẩm thiên nhiên, đồ uống sáng tạo, du lịch trải nghiệm và không gian văn hóa bản địa. Đây chính là tinh thần cốt lõi của kinh tế tuần hoàn, kéo dài vòng đời giá trị của tài nguyên thông qua tái sáng tạo và đa dạng hóa công năng sử dụng.

Kinh tế tuần hoàn: Từ “bán nguyên liệu” sang “bán giá trị”

Một trong những luận điểm đáng chú ý được bà Lâm Diệu Linh nhấn mạnh là: Giá trị lớn nhất của cây chè không nằm ở sản lượng, mà nằm ở khả năng kể câu chuyện và tạo trải nghiệm.

Trong nhiều năm qua, chuỗi giá trị chè Việt Nam chủ yếu vẫn vận hành theo chiều ngang: Sản xuất – thu mua – chế biến – tiêu thụ. Mô hình này khiến giá trị gia tăng tập trung chủ yếu ở khâu thương mại cuối cùng, trong khi người trồng chè hưởng lợi thấp nhất.

Ngược lại, tư duy kinh tế tuần hoàn đặt cây chè vào trung tâm của nhiều vòng giá trị mới. Một búp trà có thể trở thành nguyên liệu cho thực phẩm chức năng, trà thảo mộc, bánh trà, đồ uống lên men, sản phẩm chăm sóc sức khỏe hoặc các sản phẩm văn hóa – du lịch. Mỗi lần chuyển hóa ấy là một lần giá trị được cộng thêm.

Theo bà Linh, chính việc mở rộng “vòng đời kinh tế” cho cây chè sẽ giúp tăng khả năng hấp thụ lao động địa phương, mở rộng thị trường tiêu dùng và giảm phụ thuộc vào biến động giá nguyên liệu.

Quan trọng hơn, khi giá trị được tạo ra từ nhiều tầng nấc khác nhau, người nông dân sẽ không còn bị lệ thuộc hoàn toàn vào sản lượng thu hoạch. Họ có thể tham gia sâu hơn vào các hoạt động dịch vụ, trải nghiệm và sáng tạo sản phẩm, từ đó từng bước chuyển vai trò từ người bán nguyên liệu sang chủ thể đồng sáng tạo giá trị.

Đây cũng là điểm khác biệt căn bản giữa kinh tế tuyến tính truyền thống và kinh tế tuần hoàn trong phát triển nông nghiệp hiện đại.

Chè Shan Tuyết cần được định vị như một hệ sinh thái du lịch – văn hóa

Bà Lâm Diệu Linh cho rằng lợi thế lớn nhất của các vùng chè Shan Tuyết cổ thụ không chỉ nằm ở chất lượng búp trà, mà còn nằm ở cảnh quan sinh thái và chiều sâu văn hóa cộng đồng.

Những vùng chè như Hồ Thầu, Suối Giàng, Tà Xùa sở hữu đồng thời nhiều giá trị hiếm có: Rừng chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi, tập quán canh tác truyền thống, không gian sinh hoạt cộng đồng vùng cao và hệ sinh thái tự nhiên gần như nguyên bản. Nếu biết tổ chức lại theo hướng kinh tế tuần hoàn, những yếu tố này hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho mô hình du lịch nông nghiệp trải nghiệm đặc sắc.

Theo bà, du khách hiện nay không chỉ muốn mua một sản phẩm trà, mà muốn được trải nghiệm toàn bộ hành trình văn hóa của cây chè: Tham quan giữa rừng chè cổ thụ, tham gia hái chè, chế biến thủ công, thưởng trà trong không gian bản địa, tìm hiểu tri thức dân gian và đời sống cộng đồng. Khi đó, giá trị của cây chè nằm ở trải nghiệm cảm xúc, giá trị văn hóa và câu chuyện bản địa được tích hợp trong sản phẩm du lịch.

Đây chính là hướng đi giúp chè Shan Tuyết thoát khỏi vị thế của một nông sản đặc hữu để trở thành tài nguyên kinh tế văn hóa có giá trị bền vững.

Phát triển trà Shan Tuyết phải đặt trong chiến lược kinh tế xanh vùng cao

Từ những phân tích trên, có thể thấy thông điệp cốt lõi trong quan điểm của bà Lâm Diệu Linh không chỉ dừng ở việc mở rộng sản phẩm từ chè, mà sâu xa hơn là tái định vị vai trò của cây chè trong chiến lược phát triển kinh tế vùng cao.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, chè Shan Tuyết có nhiều điều kiện để trở thành mô hình tiêu biểu của kinh tế xanh.

Đó là loại cây gắn với giữ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì sinh kế cho cộng đồng miền núi. Khi được phát triển theo hướng tuần hoàn, cây chè còn có khả năng kết nối đồng thời nhiều lĩnh vực: Nông nghiệp hữu cơ, công nghiệp chế biến sâu, du lịch sinh thái, công nghiệp văn hóa và kinh tế trải nghiệm.

Theo bà Linh, điều quan trọng hiện nay là cần hình thành cơ chế liên kết chặt chẽ giữa người trồng trà, doanh nghiệp, nhà khoa học và địa phương để xây dựng chuỗi giá trị thống nhất. Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt thị trường và sáng tạo sản phẩm; nhà khoa học hỗ trợ tiêu chuẩn hóa chất lượng; còn cộng đồng địa phương giữ vai trò chủ thể văn hóa và bảo tồn tài nguyên bản địa.

Chỉ khi các mắt xích ấy được kết nối trong cùng một hệ sinh thái phát triển, trà Shan Tuyết mới có thể chuyển từ giá trị đặc sản sang giá trị thương hiệu quốc gia.

Quan điểm của bà Lâm Diệu Linh cho thấy một hướng tiếp cận mới đối với phát triển chè Shan Tuyết: Thay vì chỉ tập trung vào tăng năng suất hay mở rộng diện tích, cần chuyển trọng tâm sang gia tăng giá trị tổng hợp của hệ sinh thái trà. Ở đó, mỗi búp chè không chỉ tạo ra sản phẩm tiêu dùng mà còn tạo ra trải nghiệm, bản sắc văn hóa và sinh kế bền vững cho cộng đồng vùng cao.

Khi cây chè vừa góp phần giữ rừng, giữ văn hóa, vừa tạo việc làm và giá trị kinh tế thông qua các mô hình kinh tế tuần hoàn, cây chè sẽ không còn là một sản phẩm nông nghiệp đơn thuần mà trở thành biểu tượng của nông nghiệp xanh, kinh tế xanh và phát triển bền vững.

Đây cũng được xem là hướng đi để chè Shan Tuyết Việt Nam bước ra thị trường bằng giá trị văn hóa và chiều sâu bản địa, thay vì chỉ cạnh tranh bằng sản lượng hay giá bán nguyên liệu như trước đây.