Trồng lanh, dệt vải mở lối thoát nghèo cho đồng bào Mông ở Pà Cò

Hành trình đổi thay sinh kế

Pà Cò là xã vùng cao với phần lớn dân cư là đồng bào dân tộc Mông, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đất sản xuất manh mún, giao thông đi lại còn nhiều khó khăn. Trong nhiều năm, sinh kế của người dân chủ yếu phụ thuộc vào canh tác nương rẫy một vụ, thu nhập bấp bênh, tỷ lệ hộ nghèo luôn ở mức cao.

Trước đây, cây anh túc từng được trồng phổ biến và trở thành nguồn thu chính của nhiều hộ gia đình. Khi Nhà nước triển khai chủ trương xóa bỏ cây anh túc, bài toán sinh kế cho người dân vùng cao Pà Cò trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Việc tìm kiếm một loại cây trồng thay thế phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, tập quán canh tác và văn hóa bản địa trở thành yêu cầu sống còn. Trong bối cảnh đó, cây lanh - loài cây gắn bó lâu đời với đời sống người Mông; đã được lựa chọn khôi phục và phát triển.

Đối với người Mông, cây lanh không đơn thuần là nguyên liệu dệt vải mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Từ bao đời nay, những bộ trang phục thổ cẩm vẽ sáp ong đã hiện diện trong đời sống sinh hoạt, lễ hội và tín ngưỡng của cộng đồng.

Từ khi còn nhỏ, người con gái Mông đã được bà, được mẹ cầm tay chỉ việc: trồng lanh, tước sợi, se chỉ, dệt vải rồi dùng bút đồng vẽ sáp ong tạo hoa văn. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, nghề truyền thống này chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình, chưa tạo ra giá trị kinh tế rõ nét.

Bước ngoặt đến vào năm 1996, khi dự án “Phát triển kinh tế phụ nữ” do Tổ chức Oxfam - Québec triển khai tại địa phương, mở ra hướng tiếp cận mới cho nghề dệt lanh truyền thống.

Gặp bà Mùa Y Gánh, người phụ nữ Mông ngoài ngũ tuần, vóc dáng nhỏ bé nhưng ánh mắt rắn rỏi, ít ai nghĩ rằng bà chính là người đặt nền móng cho mô hình làng nghề trồng lanh, dệt vải ở Pà Cò.

Nhớ lại những năm tháng khó khăn, bà Gánh chia sẻ: “Sau khi cây anh túc bị xóa bỏ, bà con chỉ trông vào nương ngô, nương khoai, mỗi năm làm một vụ nên cái đói, cái nghèo luôn đeo bám. Nếu không tìm được nghề khác thì rất khó ổn định cuộc sống".

Với vai trò Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã thời điểm đó, bà Gánh đã kiên trì vận động từng hộ dân tham gia học nghề. Ban ngày lên nương, tối đến bà lại địu con nhỏ đi khắp bản, thuyết phục chị em khôi phục nghề dệt lanh truyền thống. Từ vài hộ ban đầu, nhóm sản xuất dần được hình thành, từng bước mở rộng quy mô và đi vào hoạt động bài bản.

Những năm gần đây, mô hình làng nghề do bà Mùa Y Gánh làm chủ nhiệm đã thu hút gần 100 hội viên tham gia. Các công đoạn trồng lanh, dệt vải, vẽ sáp ong được tổ chức theo nhóm, vừa bảo đảm chất lượng sản phẩm, vừa tạo việc làm thường xuyên cho phụ nữ địa phương.

Theo bà Gánh, hiện nay mỗi hội viên có thể đạt thu nhập bình quân khoảng 5 triệu đồng/tháng - con số không nhỏ đối với một xã vùng cao còn nhiều khó khăn. Chị Mùa Thị Súa, một hội viên trong nhóm chia sẻ: “Dệt lanh là công việc làm sau giờ lên nương nhưng lại mang lại thu nhập ổn định. Nhờ có nghề này, gia đình tôi đã có tiền nuôi con ăn học, cuộc sống đỡ vất vả hơn trước rất nhiều”.

Từ chỗ chỉ là nghề phụ, dệt lanh nay đã trở thành sinh kế quan trọng, góp phần trực tiếp giảm nghèo cho hàng chục hộ gia đình người Mông tại Pà Cò.

Mở rộng kết nối thị trường, tìm đầu ra cho sản phẩm

Một trong những yếu tố quyết định thành công của mô hình chính là khả năng kết nối thị trường. Từ năm 1996, Doanh nghiệp xã hội Craft Link đã đồng hành thu mua sản phẩm thổ cẩm của bà con đưa về Hà Nội và xuất khẩu sang nhiều quốc gia.

Theo bà Trần Thị Tuyết Lan - Tổng Giám đốc Craft Link, sản phẩm thổ cẩm vẽ sáp ong của người Mông ở Pà Cò có độ tinh xảo cao, mang đậm bản sắc văn hóa và luôn được thị trường trong nước cũng như quốc tế ưa chuộng.

Không chỉ thu mua sản phẩm, đơn vị này còn thường xuyên tổ chức đào tạo kỹ năng thiết kế, quản lý sản xuất, nâng cao chất lượng mẫu mã cho nhóm nghề, giúp mô hình phát triển theo hướng bền vững, lâu dài.

Mô hình trồng lanh, dệt vải tại Pà Cò không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn phù hợp với định hướng phát triển sinh kế xanh, thân thiện môi trường. Cây lanh dễ trồng, ít sử dụng hóa chất, quy trình sản xuất thủ công gần như không phát sinh chất thải độc hại. Quan trọng hơn, việc phục hồi nghề truyền thống đã góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa Mông, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế nông thôn gắn với du lịch cộng đồng.

Bà Hàng Y Tếnh – Chủ tịch Hội liên hiệp Phụ nữ xã Pà Cò chia sẻ: “Việc hỗ trợ các chị em tham gia sản xuất các mặt hàng thủ công truyền thống luôn được chính quyền địa phương ưu tiên. Để đẩy mạnh quảng bá hình ảnh sản phẩm thổ cẩm, xã luôn khuyến khích và đưa các mặt hàng thổ cẩm vẽ sáp ong đến những buổi xúc tiến thương mại, hội chợ nhằm quảng bá nét đẹp văn hóa cũng như bản sắc của đồng bào người Mông, giúp người tiêu dùng được tiếp cận với sản phẩm thủ công chất lượng”.

Thực tiễn từ Pà Cò cho thấy, giảm nghèo bền vững không chỉ nằm ở hỗ trợ tài chính mà cốt lõi là trao sinh kế phù hợp, phát huy nội lực cộng đồng và kết nối thị trường lâu dài. Mô hình làng nghề trồng lanh, dệt vải vẽ sáp ong đã và đang đóng góp tích cực vào mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững và Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Từ những sợi lanh thô mộc, phụ nữ Mông Pà Cò đang hồi sinh nghề dệt thổ cẩm truyền thống, biến nó thành sinh kế bền vững. Sự kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và du lịch cộng đồng giúp nâng cao thu nhập, giảm nghèo và tạo nên diện mạo mới đầy sức sống cho bản làng.