Sự phát triển nhanh của công nghiệp, quá trình đô thị hóa cùng tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu đang tạo áp lực lớn lên hệ thống thủy lợi tỉnh Bắc Ninh. Dù đã được đầu tư nâng cấp trong nhiều năm qua, nhiều công trình vẫn xuống cấp, quá tải, trong khi cơ chế và nguồn lực chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.
LTS: Từ bao đời nay, thủy lợi đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân khu vực phía Bắc Việt Nam. Những con đê trầm mặc chạy dài bên bờ Sông Hồng, những kênh mương len lỏi giữa cánh đồng lúa, những hồ chứa nước nằm yên bình giữa núi rừng,… tất cả tạo nên một Hệ thống “mạch máu” nuôi dưỡng sản xuất nông nghiệp, bảo đảm sinh kế cho hàng chục triệu người dân.
Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập, thủy lợi không chỉ dừng ở nhiệm vụ cung cấp nước tưới tiêu, tiêu thoát lũ mà còn giữ vai trò trọng yếu trong điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trước áp lực dân số gia tăng, nhu cầu phát triển công nghiệp và đô thị, cùng những tác động ngày càng khốc liệt của thời tiết cực đoan, các Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc đang đứng trước nhiều thách thức lớn như tình trạng lấn chiếm các công trình thuỷ lợi; vấn nạn xả thải rác thải, chất thải xuống các tuyến kênh mương; ô nhiễm nguồn nước từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và dân sinh chưa được xử lý; mực nước các dòng sông và hồ đập xuống thấp vào mùa khô do biến đổi khí hậu; diện tích tưới ngày càng thu hẹp trong khi hệ số tiêu ngày càng tăng lên. Đặc biệt là cơ chế giá dịch vụ thủy lợi còn nhiều bất cập, chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của hoạt động thuỷ nông đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác quản lý và vận hành các Hệ thống công trình thuỷ lợi ở miền Bắc,…
Tuyến bài “Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc trước thách thức mới” sẽ đưa bạn đọc đi sâu tìm hiểu thực trạng, những thành tựu và tồn tại, khó khăn của các Hệ thống thủy lợi ở vùng đồng bằng Sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc; lắng nghe tiếng nói từ cơ sở, các nhà quản lý, chuyên gia; đồng thời cùng bàn giải pháp để quản lý và vận hành hiệu quả Hệ thống các công trình thuỷ lợi nhằm phục vụ cho phát triển kinh tế và dân sinh, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Hệ thống lớn nhưng chưa theo kịp yêu cầu thực tế
Hiện nay, tỉnh Bắc Ninh đang quản lý 4 hệ thống công trình thủy lợi gồm: Bắc Đuống, Nam Đuống, Nam Sông Thương và Bắc Sông Thương. Toàn tỉnh có 274 hồ chứa nước, 203 đập dâng, 1.405 trạm bơm cùng hơn 12.282 km kênh mương các cấp.
Theo ông Phạm Văn Đưởng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thuỷ lợi tỉnh Bắc Ninh, trong những năm qua, hệ thống công trình thủy lợi ở Bắc Ninh đã được Trung ương và địa phương quan tâm đầu tư, từng bước đáp ứng nhu cầu cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và dân sinh.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều công trình được xây dựng từ trước những năm 1990, thậm chí từ thập niên 1980, hiện đã xuống cấp nghiêm trọng. Thiết bị lạc hậu, hiệu suất vận hành thấp, trong khi nhu cầu sử dụng nước ngày càng gia tăng.
“Trước đây hệ thống thuỷ lợi chủ yếu phục vụ sản xuất nông nghiệp với hệ số tiêu thấp. Nhưng hiện nay, cùng với quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp, hệ thống thuỷ lợi còn phải đảm nhiệm tiêu thoát nước cho khu công nghiệp và đô thị, khiến áp lực ngày càng lớn”, ông Phạm Văn Đưởng cho biết.
Quy mô hệ thống thủy lợi Bắc Ninh, gồm: 274 hồ chứa nước; 203 đập dâng; 1.405 trạm bơm tưới, tiêu và hơn 12.282 km kênh mương các cấp.
Vi phạm hành lang và xả thải vẫn đáng lo ngại
Bên cạnh những hạn chế về hạ tầng, tình trạng vi phạm hành lang bảo vệ công trình thủy lợi vẫn diễn biến phức tạp.
Năm 2025, toàn tỉnh Bắc Ninh ghi nhận 230 trường hợp vi phạm hành lang bảo vệ công trình thủy lợi, chủ yếu là xây dựng công trình phụ, dựng tường bao và trồng cây trong phạm vi bảo vệ. Dù UBND tỉnh đã có nhiều chỉ đạo quyết liệt, kết quả xử lý vẫn còn hạn chế.
Cụ thể, Bắc Ninh đã xử lý 40/118 trường hợp vi phạm theo kế hoạch và xử lý thêm 42/230 trường hợp vi phạm mới phát sinh. Như vậy, số lượng vi phạm tồn đọng vẫn còn lớn và cần tiếp tục được giải quyết trong năm 2026.
Không chỉ vậy, tình trạng xả thải vào hệ thống công trình thủy lợi cũng đặt ra nhiều thách thức. Toàn tỉnh Bắc Ninh hiện có 152 trường hợp xả thải đã được cấp phép, nhưng vẫn còn 197 trường hợp chưa có giấy phép, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước.
Ông Phạm Văn Đưởng cho biết: “Dù công tác tuyên truyền đã được tăng cường, nhưng nhận thức của một bộ phận người dân và tổ chức còn hạn chế. Việc xử lý cần sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền cơ sở và các đơn vị quản lý”.
Năm 2025, các hệ thống thủy lợi trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh ghi nhận 230 trường hợp vi phạm hành lang công trình, trong đó đã xử lý 82 trường hợp. Bên cạnh đó, có 197 trường hợp xả thải chưa được cấp phép và 152 trường hợp xả thải đã được cấp phép.
Nhiều hồ chứa xuống cấp, thiếu nguồn lực đầu tư
Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là tình trạng xuống cấp của các hồ chứa nước. Qua rà soát, toàn tỉnh có 8 hồ chứa cần nâng cấp khẩn cấp, gồm: Khuôn Thần, Khoanh Song, Đá Cóc, Cây Đa, Suối Ven, Hồng Lĩnh, Chùa Sừng và Cầu Cài. Đây đều là các công trình đã khai thác lâu năm, không còn đáp ứng yêu cầu tích nước và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn trong mùa mưa bão.
Trong giai đoạn 2021–2025, tỉnh Bắc Ninh đã đầu tư nâng cấp 13 hồ chứa với tổng kinh phí hơn 251,5 tỷ đồng. Đồng thời Trung ương hỗ trợ sửa chữa 2 hồ chứa lớn với kinh phí hơn 68 tỷ đồng.
Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư trong giai đoạn tới vẫn rất lớn. Theo đề án đang được xây dựng, giai đoạn 2026–2030, tỉnh Bắc Ninh dự kiến xây mới 1 hồ chứa và nâng cấp 8 hồ chứa với tổng kinh phí khoảng 810 tỷ đồng.
Ngoài ra, cơ chế giá dịch vụ thủy lợi vẫn là một “điểm nghẽn” lớn. Dù đã chuyển sang cơ chế tính giá, mức giá hiện hành vẫn được áp dụng từ năm 2018 và mới chỉ đáp ứng khoảng 60% chi phí thực tế.
“Thiếu nguồn lực tài chính khiến các đơn vị khai thác công trình gặp khó khăn trong duy tu, bảo dưỡng. Nếu không điều chỉnh kịp thời, nguy cơ xuống cấp sẽ ngày càng nghiêm trọng hơn”, ông Phạm Văn Đưởng nhấn mạnh.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và quá trình phát triển kinh tế - xã hội diễn ra nhanh chóng, hệ thống thủy lợi Bắc Ninh đang phải “gánh” nhiều chức năng hơn bao giờ hết. Vì vậy, việc đầu tư nâng cấp hạ tầng, hoàn thiện cơ chế chính sách và tăng cường quản lý trở thành những yêu cầu cấp thiết để đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển bền vững trong thời gian tới.
Tại tỉnh Bắc Ninh hiện có 08 hồ chứa cần nâng cấp khẩn cấp, gồm: Khuôn Thần; Khoanh Song; Đá Cóc; Cây Đa; Suối Ven; Hồng Lĩnh; Chùa Sừng và Cầu Cài với tổng kinh phí dự kiến giai đoạn 2026–2030 khoảng 810 tỷ đồng.
Bài 15: Ninh Bình - Hệ thống thuỷ lợi Vụ Bản trước áp lực kép thiên tai và xuống cấp hạ tầng
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 12: Hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình - Chủ động thích ứng, đảm bảo an ninh nguồn nước
- Bài 11: Hệ thống thuỷ lợi Phú Thọ - Đối mặt với công trình xuống cấp và giá dịch vụ thấp
- Bài 10: Hệ thống thủy lợi Bắc Nam Hà: Áp lực từ cơ chế tài chính và hiện đại hóa trong kỷ nguyên số
- Bài 8: Hệ thống thủy lợi Hưng Yên - Nỗ lực thích ứng trước thách thức mới
- Bài 7: Ô nhiễm nguồn nước tưới ở Xí nghiệp thủy lợi Như Quỳnh
- Bài 6: Hệ thống thủy lợi Bắc Sông Thương - Công trình xuống cấp, cần vốn đầu tư để bảo đảm an toàn
- Bài 5: Hệ thống thuỷ lợi Mỹ Thành - Nhiều kênh mương xuống cấp, đổ vỡ
