Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và tổ chức lại bộ máy quản lý, nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước trên địa bàn được sắp xếp theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Trong bối cảnh đó, công tác quản lý, khai thác công trình thủy lợi tại khu vực Yên Bái trước đây (nay thuộc tỉnh Lào Cai) vẫn duy trì ổn định, không để xảy ra gián đoạn cấp nước cho sản xuất nông nghiệp.
LTS: Từ bao đời nay, thủy lợi đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân khu vực phía Bắc Việt Nam. Những con đê trầm mặc chạy dài bên bờ Sông Hồng, những kênh mương len lỏi giữa cánh đồng lúa, những hồ chứa nước nằm yên bình giữa núi rừng,… tất cả tạo nên một Hệ thống “mạch máu” nuôi dưỡng sản xuất nông nghiệp, bảo đảm sinh kế cho hàng chục triệu người dân.
Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập, thủy lợi không chỉ dừng ở nhiệm vụ cung cấp nước tưới tiêu, tiêu thoát lũ mà còn giữ vai trò trọng yếu trong điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trước áp lực dân số gia tăng, nhu cầu phát triển công nghiệp và đô thị, cùng những tác động ngày càng khốc liệt của thời tiết cực đoan, các Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc đang đứng trước nhiều thách thức lớn như tình trạng lấn chiếm các công trình thuỷ lợi; vấn nạn xả thải rác thải, chất thải xuống các tuyến kênh mương; ô nhiễm nguồn nước từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và dân sinh chưa được xử lý; mực nước các dòng sông và hồ đập xuống thấp vào mùa khô do biến đổi khí hậu; diện tích tưới ngày càng thu hẹp trong khi hệ số tiêu ngày càng tăng lên. Đặc biệt là cơ chế giá dịch vụ thủy lợi còn nhiều bất cập, chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của hoạt động thuỷ nông đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác quản lý và vận hành các Hệ thống công trình thuỷ lợi ở miền Bắc,…
Tuyến bài “Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc trước thách thức mới” sẽ đưa bạn đọc đi sâu tìm hiểu thực trạng, những thành tựu và tồn tại, khó khăn của các Hệ thống thủy lợi ở vùng đồng bằng Sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc; lắng nghe tiếng nói từ cơ sở, các nhà quản lý, chuyên gia; đồng thời cùng bàn giải pháp để quản lý và vận hành hiệu quả Hệ thống các công trình thuỷ lợi nhằm phục vụ cho phát triển kinh tế và dân sinh, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Đảm bảo vận hành đồng bộ
Hiện nay, Công ty TNHH Tân Phú (Hệ thống công trình thuỷ lợi Tân Phú – Lào Cai) là đơn vị duy nhất được giao quản lý, khai thác hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn tỉnh Lào Cai theo phương thức đặt hàng hằng năm. Doanh nghiệp có tiền thân là Trạm Thủy nông Trấn Yên, chuyển đổi sang mô hình công ty từ năm 2006 và được sáp nhập thêm hai đơn vị thủy lợi vào năm 2023.
Hệ thống công trình thuỷ lợi Tân Phú – Lào Cai hiện có 3.049 công trình thủy lợi, bao gồm 103 hồ chứa nước, 36 trạm bơm nhỏ, 2.910 đập tràn và hệ thống kênh mương dài hơn 4.711 km. Đây là hệ thống hạ tầng có quy mô lớn, phân bố trên nhiều địa bàn sản xuất nông nghiệp.
Phần lớn công trình thủy lợi mang tính liên vùng. Một hồ chứa có thể cấp nước cho nhiều cánh đồng trải dài qua nhiều xã; một tuyến kênh dẫn nước có thể chảy qua nhiều khu dân cư trước khi đến vùng sản xuất cuối nguồn. Vì vậy, việc duy trì một đầu mối quản lý tập trung được đánh giá là phù hợp.
Hệ thống công trình thuỷ lợi Tân Phú – Lào Cai gồm 3.049 công trình thủy lợi được vận hành thông suốt, phục vụ 47.559,57 ha đất canh tác và mang lại lợi ích trực tiếp cho hơn 125.000 hộ dân.
Ông Trần Đức Bảy, Chủ tịch Công ty TNHH Tân Phú, cho rằng đặc thù của lĩnh vực thủy lợi không thể tách rời theo ranh giới hành chính.
“Thủy lợi là hệ thống liên hoàn. Một tuyến kênh có thể đi qua nhiều xã, một hồ chứa phục vụ cả vùng rộng lớn. Nếu giao phân tán về từng xã quản lý thì việc điều tiết nước và đảm bảo an toàn công trình sẽ rất phức tạp”, ông Trần Đức Bẩy nói.
Theo ông Trần Đức Bảy, mô hình doanh nghiệp công ích giúp tập trung đội ngũ kỹ thuật có chuyên môn sâu. Hiện công ty có 180 cán bộ, người lao động; trong đó 60 người trình độ đại học, 25 người cao đẳng, phần lớn được đào tạo chuyên ngành thủy lợi.
Đây là lực lượng trực tiếp vận hành hồ chứa, trạm bơm, theo dõi an toàn đập và xử lý sự cố kỹ thuật trong quá trình khai thác.
Quy mô Hệ thống công trình thuỷ lợi Tân Phú – Lào Cai, gồm: 3.049 công trình thủy lợi; 103 hồ chứa nước (26 hồ vừa và lớn); 36 trạm bơm; 2.910 đập tràn; 4.711,1 km kênh mương.
Ngoài nhiệm vụ cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp, nhiều hồ chứa nước của Hệ thống công trình thuỷ lợi Tân Phú – Lào Cai còn góp phần điều tiết dòng chảy và giảm nguy cơ lũ cục bộ trong mùa mưa.
Áp lực chi phí và hạ tầng xuống cấp
Hệ thống công trình thủy lợi Tân Phú – Lào Cai quản lý hiện phục vụ ba vụ sản xuất chính trong năm, gồm 19.568,83 ha vụ Đông Xuân, 20.603,34 ha vụ Mùa và 7.387,40 ha vụ Đông. Phần lớn diện tích được tưới phục vụ sản xuất lúa nước, ngoài ra còn cung cấp nước cho cây màu, cây dược liệu và nuôi trồng thủy sản.
Nguồn nước ổn định giúp nâng cao năng suất cây trồng, tăng hệ số sử dụng đất và cải thiện thu nhập cho người dân. Hiện hơn 125.000 hộ dân trên địa bàn đang hưởng lợi trực tiếp từ hệ thống công trình thuỷ lợi này.
Tuy nhiên, Hệ thống công trình thủy lợi Tân Phú – Lào Cai cũng đối mặt với nhiều khó khăn trong quá trình vận hành. Theo ông Trần Đức Bảy, định mức và đơn giá dịch vụ công ích thủy lợi đã được áp dụng ổn định hơn 13 năm, trong khi chi phí vật tư và nhân công liên tục tăng.
“Chi phí đầu vào tăng khá mạnh trong những năm gần đây nhưng đơn giá dịch vụ thủy lợi chưa được điều chỉnh tương ứng. Điều này tạo áp lực lớn đối với doanh nghiệp khi phải vừa duy tu công trình vừa đảm bảo hoạt động ổn định”, ông Trần Đức Bảy cho biết.
Bên cạnh đó, nhiều công trình được xây dựng từ lâu nên đang xuống cấp tự nhiên. Một số hồ chứa nhỏ, đập tràn và tuyến kênh mương đã bị bồi lắng hoặc hư hỏng cục bộ.
Địa hình miền núi phức tạp và mưa lũ cực đoan cũng làm tăng nguy cơ hư hỏng công trình. Ngoài ra, việc triển khai các dự án giao thông và hạ tầng ở một số địa phương đôi khi ảnh hưởng đến hệ thống kênh mương hiện có. Những yếu tố này khiến nhu cầu sửa chữa, nâng cấp công trình ngày càng lớn trong khi nguồn kinh phí bảo trì còn hạn chế.
Trước thực tế đó, Hệ thống công trình thủy lợi Tân Phú – Lào Cai kiến nghị tiếp tục duy trì phương thức đặt hàng và giao một đầu mối doanh nghiệp quản lý toàn bộ hệ thống công trình thủy lợi.
Theo ông Trần Đức Bảy, mô hình này giúp đảm bảo tính chuyên nghiệp trong vận hành công trình, đồng thời tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và hoạt động khai thác kỹ thuật.
“Nếu giao công trình thuỷ lợi về cấp xã quản lý thì nguy cơ manh mún rất rõ ràng. Một xã khó có thể bố trí kỹ sư chuyên ngành để vận hành hồ chứa lớn hoặc xử lý sự cố phức tạp. Trong khi đó, mô hình doanh nghiệp cho phép điều tiết nhân lực và thiết bị trên phạm vi toàn vùng”, ông Trần Đức Bảy nhấn mạnh.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, hệ thống thủy lợi không chỉ cấp nước cho sản xuất mà còn góp phần điều tiết lũ và bảo vệ dân cư hạ du.
Duy trì một mô hình quản lý chuyên nghiệp vì vậy được xem là yếu tố quan trọng để giữ vững “nhịp nước” cho gần 50.000 ha đất sản xuất và sinh kế của hàng trăm nghìn người dân tỉnh Lào Cai.
Những thách thức đối với Hệ thống công trình thủy lợi Tân Phú – Lào Cai hiện nay, gồm: hạ tầng thủy lợi xuống cấp do tuổi thọ công trình cao; định mức, đơn giá dịch vụ thủy lợi chậm điều chỉnh; giá vật tư, nhân công tăng; ảnh hưởng của mưa lũ cực đoan; tác động từ các dự án hạ tầng trên địa bàn và y thức bảo vệ công trình của một bộ phận người dân còn hạn chế.
Bài 14: Bắc Ninh - Hệ thống công trình thủy lợi trước áp lực xuống cấp và quá tải
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 12: Hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình - Chủ động thích ứng, đảm bảo an ninh nguồn nước
- Bài 11: Hệ thống thuỷ lợi Phú Thọ - Đối mặt với công trình xuống cấp và giá dịch vụ thấp
- Bài 10: Hệ thống thủy lợi Bắc Nam Hà: Áp lực từ cơ chế tài chính và hiện đại hóa trong kỷ nguyên số
- Bài 8: Hệ thống thủy lợi Hưng Yên - Nỗ lực thích ứng trước thách thức mới
- Bài 7: Ô nhiễm nguồn nước tưới ở Xí nghiệp thủy lợi Như Quỳnh
- Bài 6: Hệ thống thủy lợi Bắc Sông Thương - Công trình xuống cấp, cần vốn đầu tư để bảo đảm an toàn
- Bài 5: Hệ thống thuỷ lợi Mỹ Thành - Nhiều kênh mương xuống cấp, đổ vỡ
