Biến đổi khí hậu với những diễn biến cực đoan đang đẩy Hệ thống thủy lợi Vụ Bản (Ninh Bình) vào tình thế đầy thách thức. Không chỉ chịu áp lực từ mưa bão, lũ lụt ngày càng bất thường, nhiều công trình còn xuống cấp nghiêm trọng sau nhiều năm khai thác. Thực tế này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về đầu tư, sửa chữa và đổi mới phương thức quản lý để đảm bảo “mạch sống” cho sản xuất nông nghiệp địa phương.
LTS: Từ bao đời nay, thủy lợi đã gắn bó mật thiết với đời sống người dân khu vực phía Bắc Việt Nam. Những con đê trầm mặc chạy dài bên bờ Sông Hồng, những kênh mương len lỏi giữa cánh đồng lúa, những hồ chứa nước nằm yên bình giữa núi rừng,… tất cả tạo nên một Hệ thống “mạch máu” nuôi dưỡng sản xuất nông nghiệp, bảo đảm sinh kế cho hàng chục triệu người dân.
Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập, thủy lợi không chỉ dừng ở nhiệm vụ cung cấp nước tưới tiêu, tiêu thoát lũ mà còn giữ vai trò trọng yếu trong điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trước áp lực dân số gia tăng, nhu cầu phát triển công nghiệp và đô thị, cùng những tác động ngày càng khốc liệt của thời tiết cực đoan, các Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc đang đứng trước nhiều thách thức lớn như tình trạng lấn chiếm các công trình thuỷ lợi; vấn nạn xả thải rác thải, chất thải xuống các tuyến kênh mương; ô nhiễm nguồn nước từ các hoạt động sản xuất công nghiệp và dân sinh chưa được xử lý; mực nước các dòng sông và hồ đập xuống thấp vào mùa khô do biến đổi khí hậu; diện tích tưới ngày càng thu hẹp trong khi hệ số tiêu ngày càng tăng lên. Đặc biệt là cơ chế giá dịch vụ thủy lợi còn nhiều bất cập, chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của hoạt động thuỷ nông đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác quản lý và vận hành các Hệ thống công trình thuỷ lợi ở miền Bắc,…
Tuyến bài “Hệ thống công trình thủy lợi miền Bắc trước thách thức mới” sẽ đưa bạn đọc đi sâu tìm hiểu thực trạng, những thành tựu và tồn tại, khó khăn của các Hệ thống thủy lợi ở vùng đồng bằng Sông Hồng, trung du và miền núi phía Bắc; lắng nghe tiếng nói từ cơ sở, các nhà quản lý, chuyên gia; đồng thời cùng bàn giải pháp để quản lý và vận hành hiệu quả Hệ thống các công trình thuỷ lợi nhằm phục vụ cho phát triển kinh tế và dân sinh, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Khó khăn chồng chất dưới tác động của thiên tai
Những năm gần đây, thời tiết cực đoan với tần suất ngày càng dày đã và đang đặt ra thách thức lớn cho công tác quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi tại huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định cũ (nay là tỉnh Ninh Bình). Là đơn vị trực tiếp quản lý, vận hành hàng chục trạm bơm cùng hàng trăm km kênh mương, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Vụ Bản (Công ty) đang phải “gồng mình” trước áp lực kép: vừa đảm bảo phục vụ sản xuất nông nghiệp, vừa ứng phó với thiên tai ngày càng khó lường.
Theo ghi nhận, chỉ riêng trong hai năm 2024 - 2025, nhiều đợt mưa lớn, bão và hoàn lưu sau bão đã gây thiệt hại nghiêm trọng đến hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn. Các tuyến kênh kiên cố bị nghiêng, đổ; nhiều cống, đập xuất hiện tình trạng sụt sạt; không ít trạm bơm nhỏ bị cháy động cơ, hư hỏng thiết bị.
Đặc biệt, trong vụ mùa năm 2025, lượng mưa lên tới hơn 200 mm trong thời gian ngắn đã khiến hơn 50% diện tích lúa bị ngập úng. Sau khi nước rút, hàng loạt hư hỏng mới tiếp tục phát sinh, khiến công tác khắc phục càng thêm chồng chất.
Ông Nguyễn Hữu Ý – Chủ tịch Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Vụ Bản cho biết: “Thiên tai bây giờ không còn theo quy luật cũ. Mưa lớn dồn dập trong thời gian ngắn khiến hệ thống tiêu thoát không kịp trở tay. Nhiều công trình đã xuống cấp từ lâu, nay chịu thêm áp lực lớn nên hư hỏng ngày càng nghiêm trọng”.
Trong mùa mưa bão 2024–2025, Hệ thống thủy lợi Vụ Bản đã có 14 hạng mục công trình bị hư hỏng, đổ vỡ; hơn 50% diện tích lúa bị ngập úng trong vụ mùa 2025; 03 động cơ trạm bơm bị cháy và hàng chục tuyến kênh bị sụt sạt, nghiêng đổ.
Bất cập trong quản lý và vận hành
Không chỉ chịu tác động từ thiên tai, Hệ thống thủy lợi Vụ Bản còn bộc lộ nhiều bất cập trong quá trình quản lý và vận hành.
Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng xuống cấp của công trình do được xây dựng từ lâu nhưng thiếu nguồn kinh phí duy tu, bảo dưỡng thường xuyên. Nhiều tuyến kênh cấp 3 của Hệ thống thủy lợi Vụ Bản vẫn là kênh đất, chưa được kiên cố hóa, gây thất thoát nước lớn và khó khăn trong điều tiết.
Bên cạnh đó, việc phối hợp giữa các địa phương và đơn vị quản lý chưa thực sự đồng bộ. Tình trạng lấy nước tràn lan, không theo kế hoạch vẫn xảy ra, dẫn đến lãng phí nguồn nước và làm tăng chi phí vận hành, đặc biệt là chi phí điện năng cho các trạm bơm.
Thống kê của Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Vụ Bản cho thấy, trong vụ Xuân 2025, tổng điện năng tiêu thụ đã tăng tới 25,8% so với cùng kỳ năm trước, tương đương hơn 166.000 kWh. Đây là con số đáng lo ngại trong bối cảnh nguồn kinh phí hoạt động còn hạn chế.
Ngoài ra, tình trạng vi phạm hành lang công trình thủy lợi như lấn chiếm kênh mương, xả rác thải, xây dựng trái phép vẫn chưa được xử lý dứt điểm, gây cản trở dòng chảy và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn công trình.
Còn ông Trần Đăng Lạp – Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Vụ Bản thẳng thắn nhìn nhận: “Một số nơi vẫn còn tâm lý ỷ lại vào đơn vị quản lý, chưa chủ động phối hợp. Việc sử dụng nước chưa tiết kiệm, điều hành chưa sát thực tế khiến chi phí tăng cao nhưng hiệu quả chưa tương xứng”.
Hệ thống thủy lợi Vụ Bản hiện đang đối mặt với những bất cập chính, như công trình xuống cấp, thiếu kinh phí sửa chữa; kênh cấp 3 chưa được kiên cố hóa đồng bộ; phối hợp điều hành nước chưa hiệu quả và vi phạm hành lang thủy lợi chưa xử lý triệt để.
Kiến nghị để “giữ mạch sống” cho nông nghiệp
Trước những khó khăn và bất cập nêu trên, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Vụ Bản đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm đảm bảo hệ thống thủy lợi vận hành ổn định, phục vụ sản xuất nông nghiệp bền vững.
Trước hết, đơn vị đề nghị các cấp có thẩm quyền xem xét bổ sung danh mục các công trình cần sửa chữa đột xuất do ảnh hưởng của mưa bão, với tổng kinh phí dự kiến hơn 1,28 tỷ đồng. Đây là những hạng mục cấp bách, cần được xử lý kịp thời để tránh phát sinh hư hỏng lớn hơn.
Bên cạnh đó, cần tăng cường đầu tư nâng cấp, kiên cố hóa hệ thống kênh mương, đặc biệt là các tuyến kênh cấp 3, nhằm giảm thất thoát nước và nâng cao hiệu quả tưới tiêu.
Một giải pháp quan trọng khác là đẩy mạnh phối hợp giữa các địa phương, hợp tác xã và đơn vị quản lý trong việc điều hành nước. Việc xây dựng lịch tưới tiêu khoa học, phù hợp với từng vùng, từng thời điểm sẽ giúp tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Đồng thời, cần có chế tài mạnh hơn trong việc xử lý vi phạm công trình thủy lợi, đảm bảo hành lang an toàn và thông suốt dòng chảy.
Ông Trần Đăng Lạp nhấn mạnh: “Nếu không có sự vào cuộc đồng bộ từ các cấp, ngành và địa phương, thì rất khó để duy trì hệ thống thủy lợi trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Chúng tôi rất mong được quan tâm đầu tư kịp thời để đảm bảo phục vụ sản xuất cho người dân”.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, hệ thống thủy lợi không chỉ là hạ tầng phục vụ sản xuất mà còn là “lá chắn” bảo vệ nông nghiệp trước thiên tai. Những khó khăn tại Vụ Bản cũng là vấn đề chung của nhiều địa phương, đòi hỏi sự quan tâm đầu tư và giải pháp đồng bộ để giữ vững “mạch sống” cho đồng ruộng.
Hệ thống thủy lợi Vụ Bản đề xuất cần bổ sung kinh phí sửa chữa công trình (hơn 1,28 tỷ đồng); kiên cố hóa kênh mương, nhất là kênh cấp 3; tăng cường phối hợp điều hành tưới tiêu và xử lý nghiêm vi phạm công trình thủy lợi.
Dưới đây là một số hình ảnh công trình của Hệ thống thủy lợi Vụ Bản đã bị xuống cấp:
Bài 16: Lạng Sơn - Giữ “mạch nước” giữa miền núi: Áp lực từ công trình già cỗi đến nút thắt cơ chế
>>>>>> Xin vui lòng xem thêm:
- Bài 14: Bắc Ninh - Hệ thống công trình thủy lợi trước áp lực xuống cấp và quá tải
- Bài 12: Hệ thống thủy lợi Nam Thái Bình - Chủ động thích ứng, đảm bảo an ninh nguồn nước
- Bài 11: Hệ thống thuỷ lợi Phú Thọ - Đối mặt với công trình xuống cấp và giá dịch vụ thấp
- Bài 10: Hệ thống thủy lợi Bắc Nam Hà: Áp lực từ cơ chế tài chính và hiện đại hóa trong kỷ nguyên số
- Bài 8: Hệ thống thủy lợi Hưng Yên - Nỗ lực thích ứng trước thách thức mới
- Bài 7: Ô nhiễm nguồn nước tưới ở Xí nghiệp thủy lợi Như Quỳnh
- Bài 6: Hệ thống thủy lợi Bắc Sông Thương - Công trình xuống cấp, cần vốn đầu tư để bảo đảm an toàn
- Bài 5: Hệ thống thuỷ lợi Mỹ Thành - Nhiều kênh mương xuống cấp, đổ vỡ
Các chuyên gia nhận định việc khai thác quá mức tài nguyên ở Đồng bằng sông Cửu Long khiến những tác động tiêu cực như nước biển dâng càng thêm nghiêm trọng.
Các nhà nghiên cứu Australia cho biết, trạng thái La Nina 2 mùa hè liên tiếp không phải là hiếm, nhưng theo các mô hình dự báo, La Nina 3 mùa hè liên tiếp hiếm gặp hơn ngày càng có nguy cơ xảy ra.
Là thành phố ven biển nên Sầm Sơn cũng là một trong những địa phương đã và đang chịu ảnh hưởng tiêu cực do biến đổi khí hậu (BĐKH). Dưới tác động của BĐKH, tần suất và cường độ thiên tai, thời tiết khí hậu cực đoan ngày càng gia tăng, gây nhiều tổn thất về người, tài sản, cơ sở hạ tầng kinh tế, văn hóa, xã hội và tác động xấu đến môi trường.
Do đặc điểm địa lý, mỗi khu vực có vị trí địa lý và địa hình khác nhau, mức độ chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với mỗi vùng, lĩnh vực cũng khác nhau, dựa trên tiêu chí cơ bản về nước biển dâng, đặc trưng ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Nhận diện rõ các tác động đến vấn đề liên vùng, liên lĩnh vực để có các giải pháp phòng chống, thích ứng hiệu quả.
Ngày 21/6, tại trụ sở Bộ Tài nguyên và Môi trường, Cục Biến đổi khí hậu và Văn phòng dịch vụ dự án Liên hợp quốc (UNOPS) đã tổ chức Lễ ký kết Bản ghi nhớ hợp tác. Hai bên sẽ xây dựng quan hệ hợp tác trong khuôn khổ Chương trình Đối tác Chuyển dịch năng lượng Đông Nam Á (ETP) do UNOPS quản lý, hướng tới thúc đẩy chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam và đạt được các mục tiêu ứng phó với biến đổi khí hậu đề ra trong Thỏa thuận Paris.
