Giữa miền đất ngập nước mặn – ngọt giao hòa, Bồn bồn hiện lên như món quà bình dị mà bền bỉ của thiên nhiên và tri thức bản địa. Không chỉ nuôi sống bao phận người, loài cây ấy còn kể câu chuyện sâu sắc về cách con người sống hài hòa, biết “chia phần” cho đất trời. Từ những thân Bồn bồn mảnh mai, mở ra hành trình suy ngẫm về sinh kế bền vững và sự lành của tự nhiên.
Ở những vùng trũng ven biển miền Tây, nơi nước mặn và nước ngọt giao hòa, có một loài thực vật âm thầm mà kiên cường mang tên Bồn bồn. Nó không rực rỡ như hoa súng, không tỏa hương như sen, nhưng lại là loài cây gắn bó sâu sắc với đời sống của cư dân vùng đất ngập nước. Người ta quen gọi nó bằng giọng mộc mạc: “Đi cắt Bồn bồn”, “muối Bồn bồn”, như gọi tên một người bạn quen thuộc trong bữa cơm quê.
Một phần của hệ sinh thái – Một phần của sinh kế
Bồn bồn, còn gọi là cây cỏ năn cạn, mọc thành từng đám ở những nơi đất trũng, bãi bồi, cửa sông, vùng nước lợ, nơi mà các loại cây trồng khác khó sinh tồn. Hệ rễ của bồn bồn đan xen chằng chịt, giúp cố định phù sa, lọc nước, và tạo nơi trú ngụ cho nhiều loài thủy sinh. Với người bản địa, đó là “máy lọc tự nhiên” của đất trời, là tài nguyên sinh thái quý giá mà không cần bê-tông hóa hay cơ giới hóa.
Nhưng Bồn bồn không chỉ là cây, nó là cần câu sinh kế. Người dân cắt Bồn bồn non về bó thành từng chùm, muối chua, trộn gỏi tôm thịt, hay làm rau ăn sống, món ăn dân dã mà tinh tế, đậm vị đồng quê. Ở Trà Vinh, Bạc Liêu, Cà Mau… mùa Bồn bồn cũng là mùa tạo thêm thu nhập cho nhiều hộ nghèo. Những bó Bồn bồn trắng nõn, giòn ngọt được chở đi khắp chợ miền Tây, rồi đến cả những nhà hàng sang trọng ở thành phố lớn.
Tri thức bản địa - Nghệ thuật sống cùng thiên nhiên
Bà con Khmer Nam Bộ có cách riêng để giữ Bồn bồn, không cắt hết gốc, để cây tái sinh vụ sau. Người Kinh thì biết chọn đúng thời điểm nước rút, khi thân non vừa nhú, để “ngọt như mía non”. Tri thức ấy không sách nào dạy, mà được truyền qua tay mẹ, qua câu nói của cha, qua bao mùa nước nổi.
Người già ở Bạc Liêu vẫn thường nói: “Chừng nào còn Bồn bồn, còn nước ngọt, còn cá tôm vô ruộng thì đất mình còn sống”. Đó không chỉ là kinh nghiệm canh tác, mà là triết lý thuận thiên, tôn trọng tự nhiên, sống trong giới hạn của thiên nhiên, không khai thác đến kiệt quệ mà biết “chia phần” cho đất, cho nước, cho muôn loài.
Giá trị mới trong bối cảnh mới
Ngày nay, khi các vùng đất ngập nước đang bị thu hẹp, khi con người tìm cách khôi phục sinh kế bền vững và kinh tế sinh thái, Bồn bồn trở lại như một biểu tượng của phát triển thuận tự nhiên. Nhiều nơi đã tổ chức mô hình “du lịch sinh thái Bồn bồn”, khách được lội ruộng, cắt Bồn bồn, muối chua, thưởng thức món ăn bản địa và nghe kể chuyện về mùa nước nổi.
Các viện nghiên cứu môi trường xem Bồn bồn là loài thực vật chỉ thị cho sức khỏe của hệ sinh thái đất ngập nước, đồng thời là nguyên liệu tiềm năng trong xử lý nước thải sinh học, trong sản xuất vật liệu sinh học tái tạo, hoặc phát triển sản phẩm OCOP đặc trưng địa phương.
Khi thiên nhiên dạy con người cách sống
Bồn bồn không bon chen, chỉ mọc nơi trũng nước, chịu ngập, chịu mặn. Nhưng chính sự khiêm nhường ấy khiến nó trở thành “người thầy” âm thầm của cư dân miền nước. Nó dạy con người bài học về sự kiên cường trong nghịch cảnh, về cách tồn tại mà không phá đi môi trường, về sự cộng sinh giữa người và đất.
Như người nông dân vùng nước lợ vẫn nói: "Bồn bồn mọc nơi đâu, chỗ đó lành”. Có lẽ, trong hành trình phát triển nông nghiệp sinh thái và thích ứng biến đổi khí hậu hôm nay, chúng ta cần học lại cách “lành” của thiên nhiên, từ những thân bồn bồn mảnh mai mà tràn đầy sức sống ấy.
Giữa một trạm bơm nhỏ nơi Đồng Tháp Mười, câu chuyện người nông dân tự học sửa máy qua chiếc điện thoại cũ gợi lên một chân lý giản dị: Học không có điểm kết thúc. Không lớp học, không bảng đen, nhưng tri thức vẫn tìm đến với người biết khao khát và kiên trì. Từ đó, “bình dân học vụ số” hiện lên không phải khẩu hiệu, mà là nhịp chuyển mình rất thật của nông thôn. Ở đó, mỗi người dân vừa là người học, vừa là người dạy, vừa là người lan tỏa tri thức. Hành trình học tập suốt đời bắt đầu từ chính những câu chuyện đời thường như thế. Mời bạn đọc cùng dừng lại, đọc và suy ngẫm trong chuyên mục “Đọc sách cùng Xích lô” của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường
Giữa nhịp sống hiện đại, câu chuyện về bánh phồng Sơn Đốc hiện lên như một hành trình gìn giữ và đánh thức truyền thống từ miền Tây. Từ nếp sáp, nước cốt dừa và đôi tay người dân Bến Tre, chiếc bánh phồng trở thành biểu tượng của làng nghề chuyển mình. Không dừng ở ký ức, người Sơn Đốc sáng tạo sản phẩm mới như bánh phồng dán chuối, bánh phồng ngũ sắc và xây dựng thương hiệu OCOP. Mời bạn đọc tiếp tục khám phá trọn vẹn hành trình ấy trong chuyên mục “Đọc sách cùng Xích lô” của Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường – nơi mỗi trang viết là một chuyến đi, mỗi câu chuyện là một lát cắt sâu sắc về nông thôn Việt Nam hôm nay
Trong nhịp sống hiện đại, đôi khi chỉ một hương vị quen cũng đủ đưa ta trở về với những miền ký ức sâu lắng. “Bánh gai - Gói ký ức trong màu đen của lá” là một bài viết giàu chất tự sự như thế. Không cầu kỳ triết lý, tác phẩm nhẹ nhàng dẫn dắt người đọc qua những hình ảnh thân thuộc của làng quê, để rồi lắng lại ở một thông điệp giản dị: Phát triển không có nghĩa là đánh mất cội nguồn. Mời bạn cùng “đọc sách cùng Xích lô” dừng lại đôi phút, thưởng thức câu chuyện nhỏ mà gợi mở nhiều suy ngẫm lớn về nông thôn, văn hóa và hành trình giữ gìn bản sắc Việt.
