Bụi mịn PM2.5: Mối nguy thầm lặng với sức khỏe

Khi không khí trở thành mối nguy thầm lặng

Hít thở bình thường trong một bầu không khí ô nhiễm, phổi của bạn bị gây hại ngang với việc hút hàng chục điếu thuốc lá. Nguyên nhân nằm ở bụi mịn PM2.5, loại hạt ô nhiễm nguy hiểm nhất trong không khí đô thị hiện nay.

Theo UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc), bụi mịn có kích thước nhỏ hơn bề ngang 1 sợi tóc người khoảng 25 lần. Với kích thước này, chúng xuyên qua hầu như mọi màng lọc tự nhiên của con người. Thông thường, lông mũi hoạt động như một tấm lưới sinh học, có thể giữ lại các hạt bụi lớn hơn 10 micromet (µm) như phấn hoa hay bụi thô. Tuy nhiên, với bụi PM2.5, lông mũi chỉ lọc được chưa tới 20%. Khoảng 80% số hạt bụi còn lại tiếp tục trôi xuống và đi sâu vào phổi.

Khi vào đến phế quản, lớp nhầy tự nhiên của đường hô hấp có thể giữ lại một phần bụi và kích hoạt phản xạ ho để tống chúng ra ngoài. Song PM2.5 không di chuyển theo quán tính rơi mà “trôi dạt” theo luồng khí hít vào, nhờ đó dễ dàng lách qua các cơ chế phòng vệ và xâm nhập tới phế nang - những túi khí nhỏ nhất nằm sâu trong phổi.

Tại đây, cơ thể buộc phải huy động các tế bào miễn dịch để “ăn” các hạt bụi. Nhưng khi lượng PM2.5 quá lớn, hệ miễn dịch bị quá tải. Các hạt bụi không chỉ tích tụ trong phổi mà còn xuyên qua hàng rào phế nang, đi vào máu và lan tới nhiều cơ quan khác trong cơ thể, gây viêm mạn tính, rối loạn chức năng tim mạch, thần kinh và nội tiết.

Đây là những túi khí siêu nhỏ nằm sâu nhất trong phổi, cơ thể phải cử những tế bào miễn dịch tới ăn bụi nhưng nếu lượng bụi quá nhiều, hệ miễn dịch bị quá tải, bụi tiếp tục xâm nhập vào trong mạch máu và tất cả các cơ quan trong cơ thể gây rối loạn chức năng và viêm nhiễm từ bên trong.

Theo nghiên cứu Berkeley Earth “Air pollution and Cigarette Equivalence”, nếu hít thở không khí có nồng độ PM2.5 22µm/m3 cả ngày tổn hại sức khoẻ tương đương hút 1 điếu thuốc lá.

Các nhà khoa học không so sánh thành phần hoá học do khói thuốc lá và bụi đường phố khác nhau mà họ so sánh vào tỷ lệ tử vong. Hít thở bầu không khí có AQI từ 51 – 100 đã tương đương hút 1 điếu thuốc lá. AQI 101 - 150 ngưỡng ba tương đương với 2 điếu thuốc. AQI từ 151 – 200 tương đương với 4-5 điếu thuốc, ở mức này người có sức khoẻ bình thường cũng bị ảnh hưởng. AQI từ 201 - 300 tương đương 8 điếu thuốc, nguy cơ đột quỵ tăng. AQI từ 301 trở lên tương đương 15 điếu thuốc, nồng độ các khí độc rất cao, có thể gây khó thở ngay lập tức mà không cần thời gian tích luỹ.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy mức độ phơi nhiễm đang ở ngưỡng đáng báo động. Tại Hội thảo khoa học quốc gia “Kiểm soát và cải thiện chất lượng môi trường không khí tại Việt Nam” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tổ chức, PGS, TS. Nguyễn Thị Trang Nhung (Trường Đại học Y tế Công cộng Hà Nội) cho biết: năm 2021, chỉ có 6 tỉnh, thành đạt quy chuẩn QCVN 05:2013 (25 µg/m³).

Đáng chú ý, không địa phương nào tại Việt Nam đạt khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vốn chỉ ở mức 5 µg/m³. Ô nhiễm không khí được ghi nhận có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng số ca nhập viện vì nhiễm trùng đường hô hấp, đặc biệt vào mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 4), khi nồng độ PM10, NO₂ và SO₂ tăng cao.

Trẻ em là nhóm chịu tác động nặng nề nhất. Phổi của trẻ chưa hoàn thiện, lớp tế bào lót đường hô hấp có tính thấm cao, đường thở nhỏ và nhịp thở nhanh gấp đôi người lớn. Điều này khiến trẻ hít vào lượng không khí ô nhiễm nhiều hơn trên mỗi đơn vị trọng lượng cơ thể, đồng thời dễ bị tắc nghẽn khi nhiễm trùng.

Cẩm nang ứng phó với mùa ô nhiễm không khí

Bầu không khí tại các đô thị lớn liên tục vượt ngưỡng an toàn, bụi mịn PM2.5 dần trở thành một phần quen thuộc. Trong bối cảnh đó, việc chủ động bảo vệ bản thân và gia đình không còn là lựa chọn mà trở thành một kỹ năng sinh tồn cần thiết, cần được thực hiện một cách có hệ thống và khoa học.

Theo khuyến cáo của Bộ Y tế, nguyên tắc đầu tiên và căn bản là theo dõi sát sao chỉ số chất lượng không khí (AQI) để điều chỉnh sinh hoạt. Với chỉ số ở mức kém (101–150), mọi người nên giảm thời gian hoạt động ngoài trời, đặc biệt tại các điểm nóng như đường phố đông đúc hay công trường xây dựng. Nếu AQI leo lên mức xấu (151–200) đến rất xấu (201–300), mọi hoạt động ngoài trời cần được hạn chế tối đa. Ưu tiên sử dụng phương tiện công cộng có điều hòa kín thay vì xe máy, xe đạp để giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp. Các gia đình sống gần nguồn ô nhiễm nên đóng kín cửa sổ và cửa ra vào để tạo một không gian trong nhà tương đối an toàn. Trong những đợt ô nhiễm nghiêm trọng nhất (AQI 301–500), chính quyền thậm chí có thể xem xét tạm dừng hoạt động cơ quan, trường học và các sự kiện tập trung đông người. Nhóm đối tượng nhạy cảm như trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền về hô hấp, tim mạch cần đặc biệt tuân thủ việc hạn chế ra ngoài.

Đối với việc di chuyển ngoài trời là bắt buộc, khẩu trang đạt chuẩn trở thành lá chắn vật lý không thể thiếu. Cần lựa chọn loại khẩu trang chất lượng, có khả năng lọc bụi mịn PM2.5 và đeo đúng cách để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu. Song song đó, vệ sinh cơ thể đóng vai trò quan trọng trong việc loại bỏ các hạt bụi bám trên da và niêm mạc. Nên vệ sinh mũi, súc họng bằng nước muối sinh lý vào sáng và tối, nhất là sau khi ra đường. Buổi tối, có thể nhỏ mắt nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý để giảm kích ứng. Với làn da, cần làm sạch sâu bằng các sản phẩm chuyên biệt có khả năng loại bỏ bụi mịn, ngăn ngừa viêm da, mụn và lão hóa sớm.

Giải pháp tự bảo vệ sức khoẻ trước ô nhiễm không khí

Không gian trong nhà tưởng chừng an toàn nhưng cũng có thể bị ô nhiễm bởi các nguồn phát thải nội sinh. Do đó, cải tạo môi trường sống là giải pháp căn cơ. Việc thay thế bếp than tổ ong, bếp củi bằng bếp điện, bếp từ hoặc bếp ga sạch hơn là một khuyến cáo thiết thực. Trồng thêm cây xanh trong và quanh nhà cũng giúp ngăn bụi, lọc không khí một cách tự nhiên. Trong những ngày ô nhiễm cao điểm, sử dụng máy lọc không khí trong các phòng kín, kết hợp đóng cửa sổ, có thể tạo ra một “ốc đảo sạch”, đặc biệt bảo vệ cho trẻ nhỏ và người già.

Việc tăng cường sức đề kháng từ bên trong là vũ khí quan trọng. Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ, giàu vitamin từ rau củ quả, kết hợp đạm từ thịt, cá, trứng, sữa giúp cơ thể có đủ năng lượng chống chọi lại các tác nhân gây viêm. Uống đủ nước hỗ trợ hệ hô hấp được làm ẩm và cơ chế tự làm sạch tự nhiên. Đặc biệt, người mắc các bệnh mãn tính như hen suyễn, COPD hay tim mạch cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ điều trị, uống thuốc đầy đủ và luôn mang theo thuốc cắt cơn. Bộ Y tế lưu ý, nếu xuất hiện các triệu chứng cấp tính như khó thở, đau tức ngực, ho kéo dài hoặc sốt trong thời gian ô nhiễm cao điểm, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Song song với nỗ lực tự bảo vệ cá nhân, giải pháp căn cơ phải đến từ các biện pháp quản lý và chính xác. Tại Họp báo Chính phủ thường kỳ ngày 08/01/2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến đã nhấn mạnh: “Giải pháp trước mắt là yêu cầu các địa phương kiểm tra thực hiện quy định về kiểm soát ô nhiễm bụi, khí thải. Chúng tôi sẽ tăng cường mạng lưới quan trắc để có cơ sở xử lý chính xác”.

Về lâu dài, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho biết cần tập trung vào các hành động thiết thực như tăng cường rửa đường, kiểm soát chặt chẽ 100% công trình xây dựng, nghiêm cấm đốt chất thải hở và khuyến khích cắt giảm công suất phát thải trong những ngày ô nhiễm cao điểm. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cũng nêu rõ định hướng cho giai đoạn tới: “Trong giai đoạn 2026 - 2030, chúng tôi sẽ xây dựng và triển khai Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý chất lượng không khí, thực hiện các nhiệm vụ của Ban chỉ đạo quốc gia, nghiên cứu sửa đổi các quy định trong Luật Bảo vệ môi trường và hoàn thiện lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải đối với xe mô tô, xe gắn máy”.

Như vậy, mặc dù các biện pháp cá nhân là cần thiết và mang tính phòng vệ, như các chuyên gia đã chỉ rõ, chúng không thể thay thế các giải pháp căn cơ ở cấp độ chính sách. Mỗi cá nhân có thể trở thành hạt nhân thay đổi bằng cách giảm đốt rác, lựa chọn phương tiện công cộng hoặc xe điện và ủng hộ các chính sách phát triển xanh. Trên quy mô rộng hơn, việc tăng cường giám sát, thúc đẩy giao thông xanh, quản lý chặt chẽ hoạt động xây dựng, công nghiệp và chuyển dịch sang năng lượng sạch như lộ trình mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa ra mới là chìa khóa then chốt. Khi các giải pháp vĩ mô đó được hiện thực hóa, những hướng dẫn tự bảo vệ mới có thể dần chuyển từ “cẩm nang sinh tồn” hàng ngày thành kiến thức phòng ngừa cho những đợt ô nhiễm thi thoảng, trong một môi trường sống được cải thiện một cách bền vững.