Con tôm và dòng sông lặng
Ở một vùng đầm phá ven biển, nơi thuỷ triều ngày hai buổi lên xuống như nhịp thở của đất trời, có một đàn tôm bạc được sinh ra trong những ao nuôi rộng lớn. Người ta yêu quý tôm lắm. Bởi con tôm không chỉ là món ăn, mà là hy vọng đổi đời, là giấc mơ mua nhà, sắm xe, nuôi con ăn học của bao nhiêu người.
Ngày đầu, ao nuôi ít, người nuôi kỹ. Tôm được thả bằng giống sạch, người nuôi tự tay thay nước, đo độ mặn, từng ngày ghi chép sổ tay. Có vụ tôm trúng đậm, cả xóm mở hội. Tiếng trẻ con cười vang bờ đê. Có vụ tôm lỗ, cả xóm cùng san sẻ giống, thuốc, cho nhau thiếu nợ. Cái nghề ấy cực nhưng ấm tình.
Rồi dần dà, khi tôm trở thành hàng xuất khẩu tỷ đô, cái ao nhỏ chẳng còn đủ. Người ta đua nhau mở rộng. Ao chồng ao, vuông chồng vuông. Nhà nhà làm tôm, đất ruộng cũng hoá thành đìa nuôi. Người nuôi thôi tự ươm giống, mà mua từ thương lái. Giống không rõ nơi sinh, mang bệnh ngầm. Người nuôi không còn đo nước, mà đổ thêm kháng sinh, hoá chất, mong tôm lớn nhanh. Người ta thôi ghi sổ vì chẳng ai hỏi làm gì.
Thương lái đến từng nhà mua tôm, không cần biết nó từ ao nào, ăn gì, có bệnh không. Chỉ cần tôm lớn, bóng, nặng ký. Rồi chuyển lên xe lạnh, về nhà máy, cấp đông, xuất khẩu. Một ngành hàng trôi chảy như dòng nước, tưởng đâu đang rất trơn tru.
Thế nhưng con tôm bạc bắt đầu thở không nổi. Nó sống trong làn nước ngày càng đục. Hôm nay mùi lạ. Hôm sau tảo nổi. Rồi cá chết. Tôm bệnh. Người nuôi đổ thêm hoá chất. Vòng lặp tiếp diễn như một vòng tròn bội thực.
Tôm bạc nhìn quanh. Nó không biết mình từ đâu. Cũng chẳng ai biết nó đến từ ao nào, ăn gì, lớn bao lâu. Mỗi lần có lô hàng bị trả về, mọi người đổ lỗi cho nhau. “Do giống”, “do thuốc”, “do chế biến”, “do bên thu mua ép giá”… Nhưng cuối cùng không ai chịu trách nhiệm.
Rồi một ngày, có người từ xa đến, một người thu mua khó tính. Họ hỏi: “Con tôm này từ trại nào? Có chứng nhận gì? Có quy trình không? Truy xuất được không?”.
Cả làng nuôi lặng im. Không ai trả lời được.
Lúc ấy, con tôm bạc muốn cất tiếng nói. Nó muốn kể rằng nó sinh ra từ một ao đầm cũ, nước mặn lờ lợ, chủ trại chẳng biết tên nó. Nó ăn thức ăn không nhãn mác, mỗi ngày nhận một mùi lạ, lớn lên trong sự gấp gáp và áp lực.
Nó buồn, vì không ai nhớ nó là “ai”.
Một đêm cuối mùa, tôm bạc trò chuyện cùng dòng sông
Tôm bạc hỏi: “Sông ơi, sao dạo này nước không còn mát lành như xưa?”.
Dòng sông buồn bã đáp: “Vì ta không được yêu thương như trước. Nước thải cứ đổ vào ta mà chẳng ai bận tâm. Người ta quên mất: muốn có con tôm khoẻ thì phải có dòng nước trong”.
Tôm bạc thì thầm: “Chúng ta - kẻ làm giống, kẻ nuôi, kẻ chế biến - đã từng đi cùng nhau. Giờ sao lại mạnh ai nấy chạy? Thương lái chỉ biết giá. Nhà máy chỉ biết sản lượng. Người nuôi chỉ biết bán nhanh. Ai nghĩ đến nguồn gốc? Ai nghĩ đến đất? đến sông? đến biển?”.
Dòng sông chảy lặng. Những con cá nhỏ trôi theo dòng đục. Và tôm bạc nhận ra: một ngành hàng dù lớn đến đâu, nếu không có gốc rễ là sự minh bạch, liêm chính, bền vững, thì rồi sẽ trôi dạt, chẳng biết đi về đâu.
Lời kết cho người nghe chuyện
Có lẽ, ở nơi đâu đó ngoài đời thật, cũng có những “con tôm bạc” như thế, không thể tự kể hành trình của mình, vì không ai giúp nó ghi lại.
Cũng có những dòng sông lặng thầm ôm rác thải, ô nhiễm, vì không ai đứng ra gìn giữ.
Và có những chuỗi ngành hàng mà các mắt xích không nối lại thành sợi dây, mà rời rạc như những mảnh ghép thất lạc.
Ngụ ngôn này không chỉ dành cho người nuôi tôm, mà dành cho tất cả những ai đang vận hành ngành hàng bằng tốc độ, mà quên mất chiều sâu.
Chỉ khi nào ta ghi lại từng bước đi của con tôm, từng nhịp thở của dòng sông, mặt biển, từng bàn tay người nông dân, thương lái, nhà máy, xuất khẩu… thì khi đó, ta mới có thể ngẩng cao đầu và nói với thế giới: “Đây là con tôm của chúng tôi. Đây là hành trình của nó. Đây là tương lai mà chúng tôi cùng nhau vun trồng”.
Và, ngày đó đang đến rất gần vì mỗi người đều chợt tỉnh thức khi hiểu rằng:
Sông không bon chen, nhưng đủ sức nuôi cả cánh đồng. Không ồn ào, nhưng khai mở cả nền văn minh.
Biển dạy ta cách kiên nhẫn - từng cơn sống nhỏ cũng làm nên đại dương.
