Giữ chân người trẻ: Sinh kế bền vững trong nông thôn mới

Lời giải cho bài toán “giữ người” ở nông thôn

Rõ ràng, nếu không hình thành được sinh kế ổn định ngay tại địa phương, nông thôn khó có thể trở thành lựa chọn lâu dài của người trẻ. Chính trong khoảng trống ấy, những mô hình phát triển dựa trên lợi thế bản địa, được tổ chức theo cách làm mới, đang dần xuất hiện như những tín hiệu đáng chú ý, cho thấy nông thôn vẫn có thể tạo ra cơ hội nếu biết khai thác đúng hướng.

Tại Hương Sơn (Hà Tĩnh), vùng đất lâu nay gắn với nghề nuôi hươu sao, câu chuyện của anh Trần Đình Chiến hiện lên như một lát cắt phản ánh rõ nét quá trình đó. Sau nhiều năm làm việc xa quê và gần hai thập kỷ gắn bó với nghiệp dạy học, anh lựa chọn trở về địa phương để khởi nghiệp với nghề nhung hươu. Với anh, quyết định trở về không đơn thuần xuất phát từ cơ hội kinh tế, mà từ nhận thức rõ ràng về lợi thế đặc thù của vùng nông thôn nơi mình sinh ra. Anh Chiến chia sẻ: “Quê hương mình có một lợi thế rất đặc biệt mà không nơi nào có được, đó là con hươu sao và sản phẩm nhung hươu. Quay về quê khởi nghiệp không chỉ để làm kinh tế, mà còn để gìn giữ và phát triển nghề truyền thống, tạo sinh kế bền vững ngay trên chính mảnh đất này”.

Thực tế, ý tưởng khởi nghiệp của anh Trần Đình Chiến không đến một cách đột ngột. Ngay trong những năm tháng còn đứng lớp, anh đã dành thời gian tìm hiểu về nghề nuôi hươu và các sản phẩm từ nhung hươu. Sinh ra ở vùng núi, quen thuộc với con hươu và đời sống sản xuất của người dân địa phương, anh sớm nhận ra rằng điểm nghẽn lớn nhất của nghề truyền thống này không nằm ở chất lượng sản phẩm, mà ở cách tổ chức sản xuất và tiêu thụ còn manh mún, thiếu liên kết. Những giai đoạn nhung hươu rớt giá, người nuôi buộc phải bỏ nghề càng làm rõ hơn sự bấp bênh của sinh kế nếu chỉ dựa vào sản xuất tự phát.

Từ nhận thức đó, năm 2018, anh Chiến quyết định đầu tư thành lập doanh nghiệp, khởi đầu bằng việc bao tiêu nhung hươu tươi cho người dân địa phương. Sau đó, doanh nghiệp từng bước đầu tư máy móc, thiết bị để chuyển sang chế biến sâu, nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng khả năng tiêu thụ. Quá trình này diễn ra song song với công việc giảng dạy, cho đến khi anh chính thức rời bục giảng vào năm 2019 để tập trung toàn bộ thời gian cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong nhiều năm trước, nghề nuôi hươu tại địa phương chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, phụ thuộc vào thương lái và thị trường tự do. Người dân sản xuất theo kinh nghiệm, bán theo mùa vụ; khi giá cả biến động, thu nhập lập tức bị ảnh hưởng. Thực trạng này cho thấy, nếu không tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản, những nghề truyền thống dù có lợi thế tự nhiên cũng khó có thể trở thành nền tảng sinh kế lâu dài cho người dân nông thôn. Việc từng bước hình thành chuỗi giá trị, gắn sản xuất với chế biến và thị trường, đã mở ra một hướng đi mới cho nghề nuôi hươu tại Hương Sơn. 

Sinh kế bền vững và bài toán giữ chân người trẻ

Từ những mô hình kinh tế bản địa như nuôi hươu sao ở Hương Sơn cho thấy, xây dựng nông thôn mới không thể chỉ dừng lại ở việc hoàn thành các tiêu chí về hạ tầng hay đạt chuẩn mang tính hình thức, mà phải gắn chặt với bài toán sinh kế bền vững cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ – lực lượng quyết định sức sống và tương lai của nông thôn. Thực tế, nhiều địa phương dù đã đạt chuẩn nông thôn mới nhưng vẫn đối mặt với tình trạng thanh niên rời quê do thiếu việc làm ổn định và cơ hội phát triển lâu dài.

Theo số liệu lao động và việc làm mới nhất của Tổng cục Thống kê trong quý 4/2025, khoảng 1,4 triệu thanh niên Việt Nam độ tuổi 15-24 rơi vào tình trạng NEET (không có việc làm, không học tập, không được đào tạo), chiếm khoảng 10,2% tổng thanh niên cả nước. Tỷ lệ này ở khu vực nông thôn lên tới khoảng 11,7%, cao hơn so với 8,2% ở đô thị, minh chứng rằng thanh niên ở nông thôn đang gặp khó khăn lớn hơn trong tiếp cận việc làm chất lượng và cơ hội phát triển lâu dài cũng như thiếu việc làm ổn định ngay tại quê hương. 

Đó cũng chính là lý do vì sao các mô hình sản xuất, kinh doanh như nuôi nhung hươu không chỉ mang lại giá trị kinh tế trực tiếp, mà còn là “sân chơi” để người trẻ gắn bó, học hỏi và phát triển nghề mới ngay tại quê nhà. Không giống sản xuất nông nghiệp truyền thống chỉ dựa vào sức lao động tại hộ, mô hình này tạo ra chuỗi giá trị lao động đa dạng từ sơ chế, chế biến, đóng gói đến thương mại điện tử giúp thanh niên nông thôn có việc làm ổn định, thu nhập rõ ràng và cơ hội phát triển nghề nghiệp dài hạn.

Như ông Trần Đình Chiến – người theo đuổi nghề truyền thống nhưng hiện đại hóa chuỗi giá trị hươu sao chia sẻ: “Nghề hươu hôm nay không chỉ cần người nuôi, mà còn cần lao động trong khâu sơ chế, chế biến, marketing, bán hàng. Nhiều bạn trẻ có thể làm việc ngay tại quê với mức thu nhập ổn định, thậm chí khởi nghiệp từ chính nghề này”. 

Ở góc nhìn của người trong cuộc, những chuyển động hiện tại đã bắt đầu tạo ra lựa chọn mới cho lao động trẻ tại địa phương. Nguyễn Văn Tâm (26 tuổi), hiện làm việc trong khâu sơ chế nhung hươu tại Hương Sơn, cho biết trước đây anh từng đi làm công nhân xa nhà, nhưng quyết định quay về khi có công việc ổn định ngay tại quê. “Thu nhập không quá cao, nhưng đều và có hướng lâu dài. Quan trọng là mình được ở gần gia đình”, Tâm chia sẻ!.

Thực tế, nông thôn mới không cần những tiêu chí hình thức để giữ chân người trẻ, cái họ cần là một môi trường khởi nghiệp có hệ sinh thái hỗ trợ. Nghề nuôi hươu sao lúc này đóng vai trò là "hạt nhân" để hình thành các hợp tác xã kiểu mới, nơi các bạn trẻ liên kết với nhau, người giỏi chăn nuôi kết hợp với người giỏi marketing, người am hiểu công nghệ hỗ trợ người làm vận hành. 

Trao đổi tại tọa đàm “Vai trò của thanh niên trong quá trình xây dựng nông thôn mới”, bà Nguyễn Thị Hồng Nhung - Ban Công tác Thanh thiếu nhi, Trung ương Đoàn - cho rằng xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó thanh niên giữ vai trò nòng cốt. Trung ương Đoàn hiện tập trung mạnh vào việc hỗ trợ thanh niên phát triển kinh tế tại địa phương, trong đó việc kết nối thanh niên với chính quyền và doanh nghiệp được xác định là điều kiện then chốt để hình thành các “lối ra sinh kế” lâu dài. “Hằng năm, Ban Bí thư Trung ương Đoàn chỉ đạo các cấp bộ đoàn tổ chức đối thoại giữa thanh niên với chính quyền để các bạn phản ánh khó khăn, đề xuất chính sách và tìm kiếm cơ hội phát triển tại địa phương”, bà Nhung nói.

Việc chuyển dịch từ lao động phổ thông sang lao động có kỹ năng trong chuỗi giá trị hươu sao chính là câu trả lời cho bài toán sinh kế. Khi thu nhập từ nghề bản địa tương đương hoặc cao hơn mức lương tại các khu công nghiệp, xu hướng “ly hương” sẽ tự khắc được thay thế bằng làn sóng “ly cực”, người trẻ trở về, mang theo tư duy đổi mới để làm giàu trên chính mảnh đất của mình. Sự chuyển dịch này cho thấy sinh kế bền vững là một yếu tố trọng tâm để phát triển nông thôn mới theo hướng thực chất và bao trùm, không chỉ giúp người trẻ có thu nhập ổn định mà còn tạo ra những mô hình kinh tế gắn kết cộng đồng, ứng dụng công nghệ và mở rộng thị trường, đúng với định hướng chính sách phát triển nông thôn mới đặt ra từ năm 2026 - 2030 và xa hơn nữa.

Bước sang giai đoạn 2026-2030, chương trình nông thôn mới được định hướng mở rộng mục tiêu, không chỉ nâng chuẩn cơ sở vật chất mà cần hướng tới nông thôn kiểu mẫu với phát triển kinh tế - xã hội bền vững, trong đó doanh nghiệp và người trẻ là “đôi cánh” quan trọng để tạo ra giá trị gia tăng gắn với công nghệ, kinh tế số và hội nhập quốc tế.