Trước tình trạng săn bắt chim yến bằng lưới tàng hình, bẫy tận diệt còn diễn biến phức tạp, Khánh Hòa yêu cầu tăng truy quét, xử lý vi phạm, quản lý chặt nhà yến và bảo vệ sinh cảnh. Mục tiêu đến hết năm 2026 là giảm rõ rệt tình trạng săn bắt trái phép, không để hình thành các điểm nóng kéo dài.
Chim yến và sản phẩm yến sào được Khánh Hòa xác định là nguồn tài nguyên sinh học đặc thù, có giá trị kinh tế cao, gắn với ngành nghề truyền thống của địa phương. Đây cũng là sản phẩm mang thương hiệu quốc gia, đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội, việc làm và nguồn thu ngân sách của tỉnh.
Nhưng phía sau giá trị ấy là một câu chuyện đáng lo. UBND tỉnh Khánh Hòa cho biết, dù đã có nhiều văn bản chỉ đạo, tình trạng săn bắt chim yến bằng lưới tàng hình, bẫy tận diệt và các hình thức trái phép khác vẫn diễn biến phức tạp, có xu hướng gia tăng ở một số địa bàn. Có nơi việc phát hiện, ngăn chặn, xử lý chưa kịp thời; phối hợp giữa các lực lượng chưa đồng bộ.
Theo Chỉ thị về tăng cường các giải pháp cấp bách bảo vệ đàn chim yến trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa vừa được ban hành, mục tiêu đặt ra là đến hết năm 2026 giảm rõ rệt tình trạng săn bắt trái phép; 100% tin báo, phản ánh liên quan đến săn bắt, bẫy bắt, mua bán, vận chuyển, tiêu thụ chim yến trái phép phải được tiếp nhận, xử lý; không để hình thành những điểm nóng kéo dài.
Theo Công ty Yến sào Khánh Hòa, từ tháng 1/2025 đến ngày 6/7/2026, lực lượng tuần tra của doanh nghiệp phát hiện 346 vụ giăng lưới, bẫy bắt chim trái phép, thu giữ 762 tấm lưới, tổng chiều dài 38.100 m.
Tại hiện trường, lực lượng bảo vệ ghi nhận 154 cá thể chim yến mắc lưới, trong đó có nhiều con chết; cùng với đó là 1.592 cá thể chim hoang dã khác bị mắc bẫy. Các đối tượng còn sử dụng âm thanh dẫn dụ, hoạt động vào ban đêm hoặc rạng sáng, liên tục thay đổi địa điểm để tránh lực lượng tuần tra.
Các vụ việc tập trung tại nhiều địa bàn như Bắc Ninh Hòa, Nam Ninh Hòa, Tân Định, Hòa Trí, Ninh Hòa, Nam Nha Trang, Diên Lâm, Cam Lâm... Trong đó, riêng Bắc Ninh Hòa ghi nhận 92 tấm lưới, khoảng 4.600 m; Tân Định 94 tấm, khoảng 4.700 m; Hòa Trí 85 tấm, khoảng 4.250 m.
Từ thực tế này, Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao làm cơ quan thường trực tham mưu UBND tỉnh triển khai Chỉ thị, đồng thời chủ trì thành lập đoàn kiểm tra liên ngành để kiểm tra, truy quét và xử lý các hành vi săn bắt, bẫy bắt, mua bán, vận chuyển, tiêu thụ trái phép chim yến và các loài chim hoang dã.
Các đợt cao điểm sẽ tập trung ở ven biển, đảo yến, nơi có quần thể chim yến lớn và những địa bàn thường xuyên xảy ra vi phạm. Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng phải xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ các khu vực trọng điểm về chim yến, cập nhật địa bàn thường xảy ra vi phạm. Một kế hoạch cao điểm bảo vệ đàn chim yến giai đoạn 2026-2027 phải xác định rõ địa bàn, chỉ tiêu, trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.
Theo ông Bùi Sanh, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm vùng IV, kinh nghiệm bảo tồn cho thấy không thể chỉ xử lý vấn đề bằng một biện pháp riêng lẻ. Việc bảo vệ chim hoang dã nói chung, chim yến nói riêng phải kết hợp quản lý nhà nước, khoa học bảo tồn, kiểm soát thương mại và sự tham gia của cộng đồng. Cùng với đó là phối hợp liên ngành, trao đổi thông tin, phát hiện và triệt phá các đường dây săn bắt, vận chuyển, buôn bán động vật hoang dã trái phép.
Một điểm đáng chú ý trong Chỉ thị là việc bảo vệ đàn yến không chỉ dừng ở tuần tra, truy bắt người săn chim mà ngành Nông nghiệp và Môi trường còn được giao theo dõi, giám sát dịch bệnh trên đàn yến; hướng dẫn kê khai và cấp mã số cơ sở nuôi; thiết lập đầu mối tiếp nhận thông tin từ các đường dây nóng.
Ở cấp xã, phường, đặc khu, trách nhiệm được đặt khá cụ thể. Chính quyền địa phương phải duy trì các tổ phản ứng nhanh, tổ chức tuần tra tại các khu vực trọng điểm và vận động người dân thực hiện “3 không”: không săn bắt, không mua bán, không tiêu thụ chim yến trái phép.
UBND tỉnh Khánh Hòa cũng yêu cầu, đường dây nóng phải duy trì 24/7. Chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm trước UBND tỉnh nếu để tình trạng săn bắt kéo dài, phát sinh điểm nóng hoặc không xử lý kịp thời vụ việc trên địa bàn. Việc quản lý nhà yến cũng là bài toán phải làm song song.
Theo TS. Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển (CCD), Khánh Hòa có vị trí đặc biệt khi vừa quản lý 33 đảo yến tự nhiên với 173 hang tổ, vừa có nghề nuôi yến nhà phát triển nhanh. Trong khi đó, ngành yến đang đứng trước những thách thức về quản lý quần thể, thị trường và chế biến.
Ông Hà cũng lưu ý tới sức tải sinh thái. Chim yến phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn côn trùng tự nhiên. Khi số nhà yến tăng, trong khi rừng, đồng ruộng, vùng ven biển, những nơi cung cấp thức ăn cho chim bị thu hẹp bởi đô thị hóa và việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, nguồn thức ăn sẽ chịu áp lực lớn hơn.
Đây cũng là lý do Chỉ thị yêu cầu quản lý nuôi yến đi cùng với giám sát dịch bệnh, kê khai và cấp mã số cơ sở. Theo quy định hiện hành được dẫn trong tài liệu hội thảo, vùng nuôi phải phù hợp với tập tính hoạt động của chim yến, điều kiện kinh tế - xã hội và không ảnh hưởng đến đời sống dân cư. Cơ sở nuôi phải có biện pháp bảo vệ môi trường, lưu giữ hồ sơ để truy xuất nguồn gốc; thiết bị phát âm thanh dẫn dụ cũng phải tuân thủ giới hạn về cường độ và thời gian hoạt động.
Giữ đàn yến, giữ cả sinh cảnh và thương hiệu
Khánh Hòa hiện có lợi thế mà không nhiều địa phương có được: hệ thống yến đảo tự nhiên cùng một ngành sản xuất, chế biến yến sào đã hình thành lâu đời.
Theo TS. Lê Hữu Hoàng, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa, nền tảng cốt lõi tạo nên sự khác biệt của Yến sào Khánh Hòa chính là quần thể chim yến đảo thiên nhiên. Bảo tồn đàn yến vì vậy không chỉ là giữ nguồn nguyên liệu mà còn là giữ tài nguyên thiên nhiên và giá trị thương hiệu đã được tạo dựng qua nhiều thế hệ.
Từ năm 1990, hệ thống yến đảo của Khánh Hòa từ 8 đảo với 40 hang yến đã phát triển lên 33 đảo với 173 hang. Song cùng với đó, áp lực mới cũng xuất hiện: săn bắt trái phép, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, hàng giả, hàng nhái và những vấn đề liên quan đến đa dạng sinh học.
Vai trò sinh thái của chim yến cũng được ông Hoàng nhắc đến. Thức ăn chủ yếu của loài chim này là các loại côn trùng bay trong tự nhiên. Một nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước giai đoạn 2011-2014 đã ghi nhận 16 loài côn trùng thuộc bộ hai cánh trong thức ăn của chim yến; từ đó cho thấy đàn chim có vai trò nhất định đối với cân bằng sinh thái và sản xuất nông nghiệp.
Bởi vậy, việc chống săn bắt lần này được Khánh Hòa giao cho nhiều lực lượng cùng tham gia. Công an tỉnh tập trung đấu tranh với các đối tượng, đường dây, ổ nhóm hoạt động có tổ chức hoặc tái phạm nhiều lần. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh tăng tuần tra tại tuyến biển, đảo, cửa sông, cửa biển. Sở Công Thương kiểm tra hoạt động mua bán, vận chuyển, kinh doanh chim yến, tổ yến và các sản phẩm liên quan.
Ngành du lịch được yêu cầu đưa nội dung bảo tồn chim yến, đặc biệt là yến đảo gắn với hệ sinh thái biển, vào hoạt động tuyên truyền, quảng bá; đồng thời phối hợp phát hiện, ngăn chặn quảng cáo, mua bán trái phép chim yến và động vật hoang dã trên môi trường mạng.
Còn Công ty Yến sào Khánh Hòa, Hiệp hội Yến sào Khánh Hòa và các tổ chức, cá nhân nuôi, sơ chế, chế biến tổ yến phải thực hiện đầy đủ quy định về kê khai, môi trường, an toàn dịch bệnh, cung cấp thông tin phục vụ quản lý. Riêng Công ty Yến sào Khánh Hòa được yêu cầu duy trì đường dây nóng 24/7 và chủ động bố trí nguồn lực tham gia bảo vệ đàn yến.
Với Khánh Hòa, lúc này không chỉ là thu giữ thêm bao nhiêu mét lưới hay xử lý thêm bao nhiêu vụ săn bắt. Điều khó hơn nằm ở việc giữ được sinh cảnh, nguồn thức ăn, kiểm soát nhà yến và giảm áp lực lên quần thể tự nhiên.
Bởi khi đàn chim suy giảm, phần mất đi không chỉ là sản lượng tổ yến của một mùa khai thác. Đó còn là nguồn tài nguyên sinh học và nền tảng của một ngành nghề đã gắn với Khánh Hòa qua nhiều thế hệ.
Camera trí tuệ nhân tạo, cảm biến vi khí hậu, giám sát âm thanh và bản đồ vùng kiếm ăn đang mở ra khả năng quản lý quần thể chim yến bằng dữ liệu. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giúp cảnh báo sớm rủi ro, hỗ trợ quyết định bảo tồn và kết nối được thông tin từ nơi khai thác đến khâu truy xuất nguồn gốc.
Nghề nuôi chim yến phát triển nhanh, tạo nguồn nguyên liệu cho chế biến nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề về quy hoạch, tiếng ồn, môi trường và dịch bệnh. Với Khánh Hòa, bài toán càng phức tạp khi yến nhà cùng chia sẻ nguồn thức ăn và không gian hoạt động với quần thể yến đảo thiên nhiên.
Quần thể chim yến đảo thiên nhiên là nền tảng hình thành nghề yến và các giá trị văn hóa đặc trưng của Khánh Hòa. Trước sức ép từ săn bắt trái phép, biến đổi khí hậu, suy giảm sinh cảnh và nguồn thức ăn, bảo tồn đàn chim cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quản lý nguồn tài nguyên yến sào.
