Kỳ 2: Cải cách thể chế - nền tảng để kiến tạo ngành Nông nghiệp và Môi trường phát triển bền vững

Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ 2026 ngày 31/12/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính không chỉ ghi nhận thành tựu, mà còn “đặt hàng” một cách rành mạch cho Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho giai đoạn tới: nông nghiệp vẫn là trụ đỡ, nhưng phải số hóa, hiện đại hóa, công nghiệp hóa, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm nền tảng; đồng thời phát triển “nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh”.

Để những mệnh đề ấy đi vào đời sống, ngành phải có một nền quản trị tương ứng. Và năm 2025 đã chứng kiến một “cuộc đại phẫu” - từ cơ cấu tổ chức, phân cấp phân quyền, cải cách thủ tục, đến nền tảng dữ liệu và vận hành số.

Tinh gọn để mạnh hơn: Hợp nhất không phải phép cộng, mà là đổi hệ quản trị

Nếu chỉ nhìn vào các con số cắt giảm đầu mối, người ta dễ nghĩ đó là câu chuyện “tinh giản biên chế”. Nhưng thực chất, sau hợp nhất, điều mà ngành Nông nghiệp và Môi trường phải giải quyết là một bài toán lớn hơn nhiều, đó là tái cấu trúc phương thức quản trị.

Ngay sau khi Chính phủ ban hành Nghị định số 35/2025/NĐ-CP, bộ máy được kiện toàn theo nguyên tắc: giảm tầng nấc, rõ chức năng, không đứt gãy phục vụ dân và doanh nghiệp. Kết quả sắp xếp cho thấy mức tinh gọn mạnh: giảm 25/55 đầu mối (45,45%), giảm 19/78 đơn vị sự nghiệp (24,36%), giảm 63/301 đầu mối cấp phòng (20,9%).

Nhưng điểm đáng nói không phải chỉ là “giảm bao nhiêu”, mà là giảm để tăng năng lực phối hợp. Từ lâu, nông nghiệp, tài nguyên, môi trường vốn là các “mạch” liên thông: đất - nước, rừng - biển, khí hậu - sản xuất - sinh kế. Khi quản lý phân mảnh, chính sách rất dễ chồng chéo, địa phương dễ lúng túng, còn người dân/doanh nghiệp chịu “độ trễ” thủ tục. Hợp nhất đặt ra yêu cầu xây dựng một hệ điều hành tích hợp, để cùng một vấn đề (ví dụ: chuyển đổi mục đích sử dụng đất, bảo vệ nguồn nước, kiểm soát phát thải, phát triển vùng nguyên liệu…) không bị chia cắt bởi “ranh giới hành chính”.

Ở góc độ tổ chức, lộ trình tiếp tục tinh gọn cũng đã được xác lập rõ. Theo Quyết định số 1811/QĐ-TTg ngày 23/8/2025 của Thủ tướng Chính phủ, sau khi hoàn thành sắp xếp, Bộ sẽ tiếp tục giảm 30/80 đơn vị sự nghiệp công lập, tương đương 37,5%. Cùng với đó, Bộ đã ban hành 15 thông tư theo thẩm quyền, làm cơ sở kiện toàn tổ chức, vị trí việc làm và chế độ chính sách cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Quá trình hợp nhất, sắp xếp tổ chức trong toàn hệ thống được đánh giá là cơ bản không gây xáo trộn, không ảnh hưởng đến công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường. Đây chính là thước đo “độ chín” của cải cách: tinh gọn nhưng không làm đứt mạch vận hành.

Trong phát biểu chỉ đạo, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã khái quát thành tựu của ngành bằng “6 cụm từ khóa”: (1) Bộ máy tinh gọn; (2) Thể chế đột phá; (3) Chuyển đổi xanh - số; (4) ‘Tam nông’ phát triển; (5) Tài nguyên khơi thông; (6) Kiên trì vượt khó. Điểm nhấn “bộ máy tinh gọn” được đặt đầu tiên như một lời khẳng định: đây là nền móng cho tất cả các đột phá còn lại.

Thể chế đột phá: Cắt “điểm nghẽn” bằng luật, bằng phân quyền và thời gian xử lý

Nếu bộ máy là “thân thể”, thì thể chế là “mạch máu”. Một bộ máy tinh gọn mà thể chế vẫn rối thì cải cách chỉ là hình thức. Năm 2025, điểm sáng của ngành Nông nghiệp và Môi trường nằm ở việc đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện thể chế, tháo gỡ trực tiếp những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn.

Tính đến 30/12/2025, Bộ đã xây dựng và ban hành 111 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 2 luật, 1 nghị quyết của Quốc hội, 2 nghị quyết của Chính phủ, 21 nghị định, 4 quyết định của Thủ tướng và 81 thông tư. Đáng chú ý, tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, Bộ đã tham mưu thông qua 2 luật và 1 nghị quyết để sửa đổi, bổ sung 17 luật thuộc lĩnh vực quản lý của ngành, một nỗ lực “dọn đường” thể chế hiếm thấy về quy mô và tốc độ.

Nhưng tinh thần cải cách không dừng ở “ban hành cho đủ”, mà nằm ở việc đưa quyền xuống gần dân hơn. Bộ đã tổ chức rà soát 1.055 văn bản còn hiệu lực, thực hiện phân quyền 381 nhiệm vụ, phân định 232 nhiệm vụ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời cắt giảm, đơn giản hóa hàng loạt điều kiện kinh doanh và thủ tục.

Ở khía cạnh “đi đến tận cùng của cải cách”, báo cáo chuyên đề của Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã nêu rõ: các nghị định về phân định thẩm quyền, phân quyền, phân cấp đã tạo chuyển biến rất cụ thể, trong đó có nội dung cắt giảm tới 47% thời gian giải quyết thủ tục hành chính, qua đó cải thiện rõ rệt chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Cải cách vì thế không chỉ là “giảm giấy tờ”, mà là giảm chi phí thời gian, giảm chi phí không chính thức, giảm độ trễ chính sách. Khi thời gian xử lý giảm gần một nửa, thì không gian kinh doanh mở ra; nông dân/HTX/doanh nghiệp có thể xoay vòng vốn, xoay vòng mùa vụ, xoay vòng đơn hàng nhanh hơn, đó là năng lực cạnh tranh ở cấp quốc gia.

Cũng trong logic ấy, Thủ tướng Phạm Minh Chính chỉ ra thẳng thắn 3 thách thức lớn mà ngành Nông nghiệp và Môi trường phải đối mặt, đó là: biến đổi khí hậu; thích ứng xu hướng chuyển đổi xanh, số, tuần hoàn; và thách thức nguồn lực (thể chế, hạ tầng, nhân lực, vốn, quản trị, số hóa). Đặt “thể chế” ở trong thách thức nguồn lực, cũng có nghĩa: thể chế vừa là điểm nghẽn, vừa là nguồn lực. Gỡ được điểm nghẽn thể chế là tạo thêm nguồn lực phát triển, không cần “xin thêm” mà vẫn “có thêm”.

Đặc biệt, Thủ tướng đưa ra một ví dụ rất đời thường nhưng trúng “huyệt” quản trị, hỗ trợ người dân tái sản xuất sau thiên tai nên thiên về cơ chế hỗ trợ trực tiếp, không chỉ nói về cứu trợ, mà nói về tư duy phân quyền và thiết kế chính sách: Nhà nước kiến tạo bằng cơ chế phù hợp, để người dân là chủ thể quyết định tối ưu cho nhu cầu của chính mình.

Chuyển đổi số và “tài nguyên khơi thông”: Khi dữ liệu trở thành năng lực điều hành

Nếu cải cách thể chế là “mở khóa”, thì chuyển đổi số là “đổi chìa”. Trong năm 2025, chuyển đổi số của ngành Nông nghiệp và Môi trường không còn là khẩu hiệu, mà đã trở thành hạ tầng quản trị. Các con số biết nói, toàn ngành đã cung cấp 277 dịch vụ công trực tuyến, hợp nhất hạ tầng số, xây dựng trung tâm dữ liệu dùng chung; đặc biệt đồng bộ 61 triệu thửa đất vào cơ sở dữ liệu quốc gia.  Đây không chỉ là “kho dữ liệu”, mà là tiền đề để giải quyết những bài toán nan giải của phát triển, minh bạch thông tin đất đai, rút ngắn thủ tục, tăng giám sát, giảm rủi ro pháp lý, và mở đường cho những công cụ mới như quy hoạch số, bản đồ rủi ro, vận hành thị trường carbon, giám sát môi trường theo thời gian thực.

Chuyển đổi số còn gắn chặt với khoa học công nghệ. Giai đoạn 2021-2025, khoa học - công nghệ của ngành tạo ra 461 giống mới, 216 tiến bộ kỹ thuật, 34 bằng sáng chế, góp phần tăng hiệu quả kinh tế khoảng 30%. Không phải ngẫu nhiên mà trong báo cáo tại Hội nghị xuất hiện hình ảnh “cánh đồng không dấu chân” - biểu tượng của tự động hóa, dữ liệu hóa và quản trị thông minh trong nông nghiệp.

Ở góc độ “tài nguyên khơi thông”, chuyển đổi số giúp nâng hiệu lực quản trị tài nguyên, môi trường theo hướng hiện đại, minh bạch, dựa trên dữ liệu, tích hợp hệ thống giám sát trên nền tảng số; đồng thời tăng kỷ luật, kỷ cương trong khai thác và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đất đai, nước, khoáng sản, biển… gắn với kiểm soát nguồn gây ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Từ câu chuyện dữ liệu đất đai đến giám sát môi trường, từ nông nghiệp số đến cảnh báo thiên tai, tất cả đang hội tụ vào một mô hình quản trị mới: quyết định dựa trên dữ liệu. Khi dữ liệu đủ tốt, chính sách sẽ kịp thời hơn; khi hệ thống số vận hành thông suốt, nguồn lực sẽ “chảy” đúng chỗ; và khi người dân/doanh nghiệp có thể làm thủ tục nhanh, minh bạch, thì niềm tin thị trường cũng được củng cố.

Đó là lý do Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh, để trở thành nước phát triển, thu nhập cao, Việt Nam vẫn phải lấy nông nghiệp làm trụ đỡ, tiếp tục công nghiệp hóa, hiện đại hóa và lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm nền tảng phát triển nhanh, bền vững. Thông điệp ấy, trong Kỳ 2 này, có thể hiểu như một yêu cầu “đổi hệ điều hành” cho toàn ngành Nông nghiệp và Môi trường: từ quản lý truyền thống sang quản trị hiện đại.

Những cải cách thể chế sâu rộng trong năm 2025 không nhằm tạo ra những thay đổi hình thức, mà để mở đường cho một giai đoạn phát triển thực chất hơn. Khi bộ máy được tinh gọn, chính sách thông suốt và nguồn lực được khơi thông, câu hỏi đặt ra không còn là “đã cải cách được gì”, mà là cải cách ấy mang lại điều gì cho người dân.

Từ đây, trọng tâm phát triển chuyển dần từ hoàn thiện cơ chế sang nâng cao chất lượng sống; từ điều hành vĩ mô sang bảo đảm sinh kế; từ tăng trưởng thuần túy sang phát triển bao trùm. Những thành quả về tổ chức, thể chế và quản trị chỉ thực sự có ý nghĩa khi chuyển hóa thành cơ hội cụ thể cho từng vùng miền, từng cộng đồng, từng con người.

Chính trong mạch chuyển động đó, Kỳ 3 - Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường mở ra câu chuyện về nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển con người - nơi mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau” trở thành thước đo của một nền nông nghiệp hiện đại và nhân văn.

(Còn tiếp…)